📓*ताराचंद्र खांडेकर लेखन संकलन पुस्तक - वाङमयीन चिंतन आणि संवाद !!! नविन संशोधन इतिहास शोध वाङमयाचे संदर्भ हे जोडल्यास ती संदर्भ पुस्तक होईल !*

        *डॉ. मिलिन्द जीवने 'शाक्य'* नागपुर १७

राष्ट्रिय अध्यक्ष, सिव्हिल राईट्स प्रोटेक्शन सेल

एक्स व्हिजिटींग प्रोफेसर, डॉ बी आर आंबेडकर सामाजिक विज्ञान विद्यापीठ, महु म.प्र.

बुध्द आंबेडकरी लेखक, कवि, समिक्षक, चिंतक

आंतरराष्ट्रिय परिषदेचे संशोधन पेपर परिक्षक

मो.न. ९३७०९८४१३८, ९८९०५८६८२२

         वरिष्ठ दलित साहित्यिक आणि भाष्यकार *ताराचंद्र खांडेकर* लेखन संकलन संदर्भित - *"आंबेडकरनिष्ठ वाङमय विमर्श / वैश्विक जीवनमूल्यांचा संघर्षनामा"* ह्या दोन पुस्तकावर *माझी समिक्षा* ही मिडियामध्ये ह्यापुर्वी प्रकाशित झालेली आहे. आणि *ताराचंद्र खांडेकर* ह्यांच्या तिस-या पुस्तकाची समिक्षा करतांना ब्राम्हणी विचारधारा परंपरेने चालत आलेल्या *"ब्राम्हणी वाङमय षद्म इतिहासाला"* छेद देणे मला महत्वाचे वाटले. कारण आमचे बरेच *दलित / आंबेडकरी लेखक* हे लेखन करतांना सदर ब्राम्हणी संदर्भ देत असतात. माझ्या समोर प्रथम प्रश्न होता तो हा की, *"बुध्द कालखंड / बुध्द प्रभाव सम्राट कालखंड ह्यामध्ये ब्राम्हण वर्ग विद्ममान होता काय? "*  दुसरा अहं प्रश्न होता की, *""चक्रवर्ती सम्राट अशोक शिलालेखात / अशोक दरबारात असलेला युनानी विद्वान मेगास्थनिज ह्यांच्या इंडिका ह्या ग्रंथामध्ये / वा इसवी पहिल्या शतकातील एरियन ह्यांच्या इंडिका ग्रंथामध्ये ब्राह्मण वर्ग हा संदर्भ आहे काय ?"* जर सदर कालखंडात ब्राम्हण वर्ग संदर्भ नसल्यास (?) *"वैदिक धर्म कालखंड / ब्राम्हण धर्म कालखंड / हिंदु धर्म (?) कालखंड केव्हा आणि कसा आला?"* इसवी सातव्या - आठव्या शतकातील विद्वान *"अलबरुनी हा काय प्राचिन इतिहास सांगतो आहे?"* आणि प्राचिन वाङमय / साहित्य उगम इतिहासाकडे जातांना *"लिपी / भाषा / अक्षर ह्याचा उगम हा कधी आणि कसा कसा होत गेला?"* भाषा - साहित्य लिखाणाचे खरे प्रवर्तक कोण मान्यवर होते... इत्यादी. आता सदर प्रश्नाचा सक्षिप्त आढावा हा घेवु या !!! कारण *ताराचंद्र खांडेकर* ह्यांचे सदर पुस्तक हे संकलन पुस्तक (भाषणे) असल्याने पुस्तकाला काही मर्यादा आहेत. सदर विषयावर *"संदर्भ पुस्तक"* लेखन असते तर खांडेकरांनी ती व्यापकता लिहिली असती.

          *"सिंधु घाटी सभ्यता लिपी"* (इ. पु. ३३०० - १९००) ही वाचली वा समजली गेली नाही. बुध्द काळ आणि बुध्द प्रभाव काळातील *"धम्म लिपी"* (ब्राम्ही लिपी) ही वाचली, समजली, उमगली गेलेली आहे. तसेच खरोष्ठी लिपी, शंख लिपी, चित्र लिपी, शारदा लिपीपासुन *"देवनागरी लिपी"* ह्या पुढे उदयास आल्यात. बुध्द काल आणि बुध्द प्रभाव सम्राट कालखंडात *"पाली - प्राकृत भाषा"* ही लोकभाषा होती. बुध्दाच्या महापरिनिर्वाणानंतर बुध्द धम्मात *"हिनयान - महायान संप्रदाय"* असे विघटन झाले. शब्द मर्यादेमुळे *"बुध्द संगिती इतिहास"*  विषय हा आवरता घेतो. बुध्द प्रभाव सम्राट कालखंडात *"वंशव्यवस्था"* होती. *"जाती व्यवस्था"* नव्हती. जसे - शाक्य वंश / कोलिय वंश / मौर्य वंश / हरयक वंश / पाल वंश / सुंग वंश..... इत्यादी. बुध्द कालखंडात *"बम्हन"* हा शब्द *"विद्वान / समन / श्रमण"* ह्या अर्थाने विद्यमान होता. बुध्द प्रभाव कालखंडात धम्म हा *"धारेति ति धम्म |"* (धारण करतो तो धम्म) ह्या अर्थाने रुढ होता. *इपु तिस-या शतकात* चक्रवर्ती सम्राट अशोक *मेगास्थनिज* ह्या युनानी विद्वनानी *"इंडिका"* हा ग्रंथ लिहुन सम्राट अशोकाच्या शासन व्यवस्थेचे वर्णन करतांना *"सात वर्गाचा"* उल्लेख केलेला आहे. जसे की - विद्वान वर्ग / शेतकरी वर्ग / पशुपालक वर्ग / कारागीर वर्ग / सैनिक वर्ग / दुकानदार वर्ग / गरिब वर्ग. तसेच इसवी पहिल्या शतकातील *एरियन* ह्या विद्वानानेही आपल्या *"इंडिका"* ग्रंथात मेगास्थनीज ह्यांच्याच विचारांची री ही ओढलेली आहे. *चक्रवर्ती सम्राट अशोक* ह्यांनी त्यांच्या शिलालेखात *"ब्राम्हन वर्ग / चाणक्य ब्राह्मण "* ह्यांचा कोणताही संदर्भ नाही. प्राचिन भारताचे नाव *"जंबुद्विप"* असल्याचा संदर्भ हे सम्राट अशोक शिलालेख देतो. ब्रहद्रथ मौर्य ह्याची हत्या *पुष्यमित्त सुंग* ह्याने सत्तालालसा भावनेतुन केली होती. *पुष्यमित्त सुंग* हा सुध्दा बौध्द सम्राट असतांना तो *"ब्राह्मण"* असल्याचा चुकीचा इतिहास लिहिला गेला आहे. आपल्या देशाचे *"इंडिया"* नाव हे सिंधु घाटी संस्कृतीच्या *"इंडस"* ह्या शब्दावरुन आलेले नसुन सम्राट अशोक कालखंडातील *"इंडिका"* ह्या ग्रंथावरुन आलेले असावे, असे वरील प्रमाणावरुन म्हणता येईल. दुसरे असे की *कालीदास* रचित संस्कृत काव्य (क्लासिकल) *"शकुंतल"* मधिल पात्र *भरत* (दुष्यंत - शकुंतला पुत्र) वरुन आपल्या देशाचे नाव *"भारत"* पडले, असा जावई शोध ही लावला गेला आहे. वास्तविकता अशी की *"कालीदासाचा जन्म - मृत्यु कुठे झाला???"* हे मात्र एक कोडे आहे. कालीदास हा काल्पनिक कवि होता काय ? कालीदास ह्याच्या लिखाणात *"अपभ्रंश भाषा"*(इसवी ८ - १२ वी शती) प्रभाव असल्याचे दिसुन येते. *"कालीदास हा भोगवाद साहित्याचा उद्गाता आहे."*

            बुध्द धर्म हा *"हिनयान - महायान"* संप्रदायात विभाजित झाल्यानंतर हिनयान संप्रदायानी बुध्दाची *"पाली भाषा परंपरा"* ही कायम ठेवली. लिपी ही *"धम्म लिपीच"* होती. तर महायान संप्रदायाने पाली भाषेत संस्कार करुन *"हिब्रु संस्कृत भाषा"* (इसवी पहली शती) हिला जन्माला घातले. लिपी मात्र *"ब्राम्ही लिपी"* होती.  इसवी १२ - १३ व्या शतकात *"वैदिक धर्माचा उदय"* झाल्यानंतर हिब्रु संस्कृत भाषेवर संस्कार होवुन *"क्लासिकल संस्कृत भाषा"* ही उदयाला आली. लिपी मात्र *"देवनागरी लिपी"* होती. देवनागरी लिपीचे *"प्रथम प्रारुप इसवी ११००"* मध्ये अस्तित्वात आले असले तरी व्यवहारात ती *"इसवी १७९६"* मध्ये अस्तित्वात आली. इसवी ८ - १२ वी शती ह्या कालखंडत *"अपभ्रंश भाषा"* प्रचलित होती. इसवी १२ - १९ ह्या कालखंडात *"आदि हिंदी भाषा"* प्रचलित होती. *"पाली - प्राकृत भाषेची अंतिम अपभ्रंश अवस्था म्हणजे आदि हिंदी होय. "* इसवी १२ व्या शतीतील *अब्दुल रहमान* (अद्दहमान) हा आदि हिंदीचा पहिला कवि (संदेश रासक) आहे. *संत कबिर* (१३९९ - १५१२) हे सुध्दा आदि हिंदी कवि होते. दोघांची ही मुस्लिम धर्म (जुलाह) स्विकारण्यापुर्वीची जात ही *"कोळी > कोली > कोलीय"* होती. ह्यांचा व्यवसाय *"विणकाम"* होता. कोलीय ही जात सिध्दार्थ गौतम ह्यांची पत्नी यशोधरा ही *"कोलीय वंश"* निगडीत मानली जाते. इसवी १९ व्या शतकात *"आधुनिक हिंदी भाषा"* ही उदयास आली. संत कबिर म्हणतात *"जाति न पुछो साधु की, पुछ लिजिए ज्ञान | मोल करो तलवार का, पडा रहने दो म्यान  ||"* (अर्थात - सज्जन माणसाची आपण जाती न विचारता, त्याचे ज्ञान बघायला हवे. तलवारीची किंमत असते, न की तिच्या ह्या म्यानीची.) ह्या कालखंडात *"जातीव्यवस्था"* खुप रुढ झाली होती, असे म्हणता येणार नाही. परंतु इसवी १६ व्या शतकात म्हणजे *गोस्वामी तुलसीदास* (१५३२ - १६२३) ती खुप प्रबल अवस्थेत दिसुन येते. तुलसीदास हे *"रामचरित मानस"* मध्ये म्हणतात *"ढोल गवार शुद्र पशु नारी | सब ताडन के अधिकारी ||"* अर्थात स्त्री हिचा दर्जा सुध्दा हिन गणला जात होता.

            बुध्द धर्मातील *महायान* संप्रदायाने इसवी पाचव्या शतकात *"वज्रयान"* संप्रदायाला / आणि इसवी आठव्या शतकात वज्रयान द्वारा *"तंत्रयान"* संप्रदायाला जन्माला घातले. इसवी नवव्या शतकात *शंकर* (इसवी ८५०) नावाच्या व्यक्तीचा जन्म होतो. दहाव्या शतकात तो *"प्रच्छन्न बौध्द"* म्हणुन परिचीत झाला होता. ह्याच कालखंडात *"महायान - वज्रयान - तंत्रयान"* ह्या संप्रदायाने *"शैव पंथ / वैष्णव पंथ / साक्त पंथ"* ह्याला जन्माला घातले. आणि शंकर नावाच्या व्यक्तीने मग स्वत:ला *"आदि शंकराचार्य"* घोषित करुन *"महायान बुध्द विहारावर"* अधिपत्य करुन *"चार पीठाची"* निर्मिती केली. *"चार वेद* हे इसवी ११ वा १२ व्या शतकात *"चार पीठातुन"* कागदावर रचल्या गेले. वेदाचा उगम हा *"वेदना"* ह्या शब्दापासुन झाला. कागदाचा शोध हा *"इसवी दहाव्या शतकात चीन"* ह्या देशात लागला होता. बुध्द इतिहास हा *"शिलालेख / ताडपत्र / ताम्रपट"* ह्यावर अंकित आहे.  *"वैदिक धर्म उगम"* ही ह्याच कालखंडात झाला. पुढे तो *"ब्राह्मण धर्म"* म्हणुन परिचीत झाला. सदर कालखंडात *"विक्रम सवंत* इ. पु. ५७ आणि *"शक सवंत"* इसवी ७८ हे *"बौध्द कँलेंडर"* प्रचलित होते. *"ग्रेगारियन कँलेंडर"* हे येशुच्या जन्म आधारावर प्रचलित झाले होते. मुस्लिम आदी शासक आगमनानंतर *"हिजरी कँलेंडर"* हे इसवी ६२२ मध्ये प्रचलित झाले. बुध्द धर्माचे *"संप्रदायात विभाजन / शैव आदी पंथाची स्थापना / आदि शंकराचार्य उदय / वैदिक धर्म - ब्राह्मण धर्म उदय / मोगल आदि शासकाचे आक्रमण"* ह्या कारणामुळे *"इसवी दहाव्या शतकानंतर बुध्द धर्म अवनतीला"*:सुरुवात झाली. इंग्रज आदी शासकांचे *"भारतावरील आक्रमण"* हा इतिहास सांगितला जात असला तरी *ब्राम्हण धर्म अवनतीचा इतिहास"* हे मात्र कोडे आहे. अल्पसंख्यक ब्राम्हण समुह हा *"हिंदु धर्मीय"* कसा झाला ? हा सुध्दा प्रश्न आहे. अनुसुचित जाती / जनजाती सन १९११ मध्ये *"अहिंदु वर्ण"* गणले जात. सन १९३१ ची इंग्रज शासक ह्यांनी केलेली जनगणना हा पुरावा बोलका आहे.

           तद्वत कालखंडात अजुन तिन लिपी ह्या प्रचलित होत्या. *चित्र लिपी* (जसे - डोळा) / *भाव लिपी* (जसे - डोळ्यातील आसवे) / *ध्वनी लिपी.* अक्षर शोध हा *"बुध्द काळाची देण"* आहे. *"क"* ह्या अक्षर संदर्भातचं बोलु या. सम्राट अशोक कालखंडात *"क"* हे (+) हे चिन्ह / पुढे (क्रुस) चिन्ह / पुढे (त्याला उकार) चिन्ह आणि वाकाटक कालखंडात (त्यावर विलांटी) / अश्या अवस्थेतुन आजचे *"क"* अक्षर उगम झाल्याचे दिसुन येईल. मराठी भाषा उगम *"सातपुडा पर्वत रांगा पासुन पश्चीमेकडे"* सांगितले जात असुन *"पाली - प्राकृत - अपभ्रंश भाषा"* ह्या टप्प्यातुन उत्कांत झालेली आहे. मराठी भाषा ही *"मुख्य मराठी / अहिराणी मराठी / मालवणी मराठी / व-हाडी मराठी / कोल्हापुरी मराठी"* हया भागात विभागली आहे. मग *"मराठी भाषा साहित्याचे एकसंघत्व"* आहे कुठे? *"कुणाला उच्च / कुणाला हिन"* समजण्याचे मापदंड कोणते आहे? मराठी भाषेचा शिलालेख इसवी ७०५ सालचा पुणे जवळील *तळेगाव ढमढेरे* येथे / इसवी १०१२ सालचा रायगड जिल्हा अलिबाग तालुक्यातील *अक्षी* येथे / इसवी १०१९ सालचा सोलापूर जिल्हातील *हत्तरसंग कुडल* येथे / इसवी १०३९ सालचा कर्नाटक राज्यातील *श्रवणगोळबेळ* येथे सापडल्याची नोंद आहे. मराठी भाषा ही *"अभिजात दर्जा"* पात्र करण्यासाठी (दोन हजार वर्ष इतिहास) बुध्द प्रभाव कालीन *"नानेघाट शिलालेख"* आधार घ्यावा लागल्याचा इतिहास आहे. मराठी ही दुस-या निकसात (भाषा ही ओरिजिनल असावी) बसत नसतांनाही *"मराठी भाषेला अभिजात दर्जा"* दिला गेला, हा भाग वेगळा आहे. *छत्रपती शिवाजी महाराज* साम्राज्यात (१६३६ - १६८०) मराठी भाषेतील शिलालेख नसणे, ह्याला काय म्हणावे? *"क्लासिकल संस्कृत भाषेतील शिलालेख"* असणे, ब्राम्हण्य सत्तेचा प्रभाव सांगुन जातो. शिवाजी महाराजांचा मृत्यु हा विष प्रयोगामुळे झाल्याचे बोलले जाते. *संभांजी महाराजांच्या शरिराचे तुकडे"* केल्याची इतिहासात नोंद आहे. ह्या विषयावर पुन्हा कधी तरी चर्चा करु या. शिवाजी महाराजांचे आध्यात्मिक गुरु हे *संत तुकाराम महाराज*' होते, हा इतिहास आहे. परंतु हा खरा इतिहास लपवुन *आदिलशाही* (मुस्लिम शासक) साम्राज्याचा हेर (जासुस) *रामदास स्वामी* (१६०६ - १६८२) ह्याला शिवाजी महाराजांचे आध्यात्मिक गुरु प्रचार केला गेला, ह्याला काय म्हणावे? रामदास स्वामींचे आदिलशहाला लिहिलेले पत्र आहे - *"पायाचा मी दास | शाह अर्जी ऐकावी || सिवाजीच्या राज्याची | धुळधान व्हावी || दासाचाही दास आपुला | मी रामदासी || दरबार आपुला आदिलशाही | हीच माझी कासी ||"* (भारत इतिहास संशोधन मंडळ पुणे व्हाल्युम ६१ न. १ जुलै १९८२ अंक) परंतु रामदास स्वामीचे नातलग असलेले / वयाने मोठे असलेले *संत एकनाथ महाराज* (१५३३ - १५९९) हे बुध्दाला शरण गेलेले असल्यामुळे अस्पृश्य होतात, हे समजुन घेणे गरजेचे आहे. एकनाथ महाराज (अभंग २५६०) म्हणतात *"नवबा बैसे स्थिररुप | तया नाम बौध्दरुप || संत तया दारी | तिष्ठाताति निरंतरी ||"* शिवाजी कालखंडातील *संत तुकाराम* (२१/०१/१६०८ -  १९/०३/१६५०)(अभंग ४१६०) म्हणतात *"बौध्द अवतार माझिया अदृष्टा | मौन्य मुखे निष्ठा धरयेली ||"* तुकाराम महारांजांचे बुध्दावर अजुन काही अभंग आहेत, शब्दमर्यादा असल्याने पुढे चर्चा करु या.

            *"प्राचिन बुध्द साहित्य तसेच काही मान्यवर"* संदर्भात ह्यापुर्वीच्या दोन समिक्षेत सदर संदर्भ असल्याने ह्यावरील चर्चेला विराम देतो. महानुभव पंथाचे *चक्रधर स्वामी* (११९४ - १२७४) ह्यांचे "लीळा चरित्र" हा मराठी ग्रंथ साहित्यातील *"आद्य ग्रंथ"* असण्या संदर्भाने काही विवादही असु शकतात. सदर कालखंडात चक्रधर शिष्यांनी *"बुध्द मुर्ती भंजन"* करीत असतांना *चक्रधर स्वामीं* ह्यांनी सदर कृत्य न करण्याचा संदर्भ आहे. मग १२ व्या शतकातील महानुभाव पंथी (?) *मुकुंदराज (विवेकसिंधु) / संत ज्ञानेश्वर (ज्ञानेश्वरी)* (१२/०८/१२७५ - २/१२/१२९९) ह्यांना *"आद्य कवि"* ही उपाधी कशी दिली गेली? हा अहं प्रश्न आहे. ज्ञानेश्वर महाराज ह्यांच्यापेक्षा वयाने मोठे असलेले *चक्रधर स्वामी / नामदेव महाराज - शिंपी (१६/१/१२७० - ३/०७/१३५०) / संत चोखामेळा - महार (१२७३ - १३३८) / संत जनाबाई  - शिंपी (१२५८ - १३५०)* ही वरिष्ठ संत *"मराठी आद्य कवि"* कां घोषित केले गेलेले नाहीत ? हा प्रश्न आहे. कारण चक्रधर स्वामी सोडुन *"अन्य तीन वरिष्ठ कवि हे बुध्दाला शरण'* गेले होते, हे कारण आहे काय ? ह्याशिवाय *संत एकनाथ महाराज (ब्राम्हण) / संत जगनाडे महाराज (तेली) / संत नरहरी सोनार (सोनार) / संत सोयरा बाई - संत निर्मलाबाई - संत कर्ममेळा (महार) / महापति बुवा (ब्राम्हन) / तुकाराम महाराज (वाणी)* ही तमाम संत बुध्दाला शरण होती. सदर संताचा मार्ग अलग आहे, हे मान्यही करता येईल. पण ह्या संतावर खुप अन्याय झालेला आहे, हे सत्य मान्य करावे लागेल. संत नामदेव महाराज अभंगात (२१०५) म्हणतात, *"मध्ये झाले मौन, देव निज घ्यावी | बौध्द ते म्हणोनी, नावेरुप ||"* संत जनाबाई अभंगात (१०९६) म्हणते, *"व्रत भंगासाठी बौध्द अवतार | झाला दिगंबर अवनिये ||"* (१०९८) *"ऐसा कष्टी होऊनी, बौध्द राहिलासी ||"* महापतीबुवा ताहाराबादकर अभंगात (५७-९०) म्हणतात, *"आणु कलियुग प्रत्यक्ष | पाषाणरुपी | बौध्दरुपे असता श्रीपती | जनासी दाखवुनी जाना प्रचिती | वाढविली किर्ती संताची |"* ह्या सर्व संताच्या अभंगावर बरेच काही लिहिता येईल, परंतु शब्द मर्यादेमुळे ह्या विषयावर पुन्हा कधी तरी चर्चा करु या.

          *ताराचंद्र खांडेकर*:ह्यांच्या "वाङमयीन चिंतन" ह्या पुस्तकात वरील *"विषय संदर्भ"* असल्याने सदर विषयाचा उहापोह करणे गरजेचे होते. बुध्दाने *"कार्यकारणभाव"* सांगतांना म्हटले की, *"इदं सति इदं होति | इदं असति इदं न होति ||"* (अर्थात - कारण असेल तर कार्य होते, कारण नसेल तर कार्य होत नाही.) हा संदर्भ खांडेकरानी दोन - तिन ठिकाणी प्रयोग केलेला आहे. खांडेकराच्या सदर पुस्तकातील केंद्रबिंदु हा केवल *"दलित साहित्य"* असल्यामुळे *"दलितत्व"* भाव आम्ही मिरवावे काय? हा प्रश्न आहे. *"गरिब वर्ग"* ही प्राचिन काळापासुन चालत आलेली एक परंपरा आहे. परंतु प्राचिन कालखंड हा *"बौध्द साहित्याचा"* इतिहास परिचय देतो. *"दलित साहित्याचा"* इतिहास परिचय नाही. बुध्द असो वा बाबासाहेब ह्यांनी व्यवस्थेविरुध्द *"बंड / विद्रोह"* (Uprising / Reblian / Revolt) केले होते काय? हा प्रश्न सहज उत्पन्न होतो. बाबासाहेब ह्यांना *"संघर्ष / कठिण प्रयास"* (Struggle / Conflict) हा शब्द अभिप्रेत होता. बाबासाहेब ह्यांनी त्यांच्या आंदोलनाला *"सत्याग्रह"* असे योग्य नाव दिलेले होते. (जसे - महाड सत्याग्रह / मंदिर सत्याग्रह) बाबासाहेबांना *"रक्तविहिन क्रांती"* अभिप्रेत होती. म्हणुन त्यांनी *"बुध्दाचा"* स्वीकार केला, *"मार्क्सवाद"* नाही. *"गांधीवाद"* नाही. खांडेकर प्रकरण १ मध्ये म्हणतात, "*आजच्या ग्रामिण समाजरचनेचा विचार करता पुरातत्व हिंदु संस्कृतीचे जे अवशेष उत्खननात प्राप्त झालेले आहेत त्यावरुनही नागरी संस्कृतीच्या अस्तित्वाची जाणिव होत असली तरी खरा भारत खेड्यात राहातो.*" हिंदु धर्म संस्कृतीचे कोणतेही अवशेष सिंधु घाटी सभ्यतेमध्येही आढळुन आलेले नाही. सिंधु घाटी सभ्यता ही अत्युच्च विकसित नगरीय सभ्यता होती. *"हिंदु धर्म"* हे नामकरण *"मोगल"* काळातील उपज आहे. *"वैदिक धर्म - ब्राम्हण धर्म - हिंदु धर्म असे स्थित्यंतर बाबासाहेब कोलंबो"* येथिल भाषणात सांगुन गेले. तसेच *"ब्राम्हण धर्म - हिंदु धर्म"* हे अलग अलग समुह होते. *"ब्राम्हण वर्ग"* हा विदेशी असल्याचा संदर्भ हा मनुस्मृती (श्लोक २४) / बाल गंगाधर टिळक / मोहनदास गांधी / जवाहरलाल नेहरु / लाला लजपतराय / पंडित श्याम बिहारी मिश्रा / काका कालेलकर / धर्मानंद कोसंबी / राहुल सांस्कृत्यायन / स्वामी दयानंद सरस्वती ह्यांचे संदर्भ ग्रंथ आहेत.

          *"ब्राम्हणशाही"* संदर्भात डॉ.बाबासाहेब म्हणतात, *"ब्राम्हणशाही ह्या शब्दाचा अर्थ स्वातंत्र, समता व बंधुता या तत्वाचा अभाव, असा मला अभिप्रेत आहे. या अर्थाने त्याने सर्व बाबामध्ये कहर माजविलेला असुन ब्राम्हण तिचे जनक असले तरी आता हा अभाव केवळ ब्राम्हणापुरताच मर्यादीत राहिलेला नाही. या ब्राम्हणशाहीचा सर्वत्र संचार झालेला असुन तिने सर्व वर्गाचे विचार व आचार नियंत्रित केले आहेत, ही निर्विवाद गोष्ट आहे. "* (मनमाड, १३ फेब्रुवारी १९३८) ही गोष्ट बाबासाहेब ८८ वर्षापुर्वी सांगुन गेले असुन तिला थांबविणे हे शक्य नाही.अत: तो आपला विषय असता कामा नये. *"बाबासाहेब आंबेडकर हा विचार (Thoughts) आहे की तत्वज्ञान (Philosophy)"* हा विषयही ज्याच्या त्याचा बुध्दीचा आकलन विषय आहे. परंतु *"बाबासाहेब ही चेतना आहे"* हे सर्वांना स्वीकार्य आहे. कारण बाबासाहेबांनी संविधानात (अनुच्छेद १४) *"समानता"* हा मुलभुत अधिकार देतांना *"एक व्यक्ति - एक मत - एक मुल्य"* ह्या संकल्पनेला अंगिकृत केले आहे. *"प्रजातंत्र भारताची"* कल्पना साकार केली. ताराचंद्र खांडेकर हे प्रकरण १ मध्येच म्हणतात की, *"बौध्द तत्वज्ञान हे लोकशाही मुल्ये निर्माण करण्याची एक महत्वपुर्ण शक्ती आहे, असे मान्य करुन तिला भारतीय जीवनात रुढ करण्याची बाबासाहेबांची मनिषा होती."*  ताराचंद्र खांडेकर हे प्रकरण ५ मध्ये म्हणतात, *"आंबेडकरवाद स्वीकार म्हणजे धर्मनिरपेक्षतावाद स्वीकारणे होय. बाबासाहेब आंबेडकरांनी प्रवर्तीत केलेल्या बुध्दाच्या धम्माचे स्वरुप आध्यात्मिक नाही, तर त्या तत्वज्ञानाला सामाजिक, आर्थिक, राजकिय आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम आहे."* ताराचंद्र खांडेकर हे प्रकरण ८ मध्ये म्हणतात, *"बाबासाहेब आंबेडकरांनी प्रवर्तीत केलेली धम्मक्रांती विज्ञाननिष्ठ धारणांनी परिवर्तित झाली आहे. ती सम्यक क्रांती असल्याने सामाजिक, सांस्कृतिक, राजकीय, आर्थिक असे वेगवेगळे आयाम आम्हाला समजले पाहिजेत."* असे असतांना प्रकरण ४ मध्ये ताराचंद्र खांडेकर म्हणतात की, *"मी स्वत:ला दलित साहित्यिक म्हणुन संबोधण्यात गौरव मानतो. त्याची कारणे केवळ सामाजिक किंवा जातीय वा वर्णीय नाहीत. मला स्वत:ला बौध्द साहित्यिक म्हणता आले असते. परंतु त्याऐवजी मी दलित साहित्यिक समजणे जास्त संयुक्तिक मानतो."* ह्या संदर्भात ताराचंद्र खांडेकर हे कुठे तरी एक निर्णय घेतांना दिसुन येत नाहीत.

             ताराचंद्र खांडेकर हे प्रकरण ६ मध्ये म्हणतात, *"भारतातील कोणत्याही भाषेतील साहित्याचा आपण अभ्यास केला तरी आपल्या निदर्शनात येते की हे साहित्य आजही 'रामायण' व 'महाभारत' याच्यापुढे गेलेले नाही...... "*  खांडेकरानी सदर विधान टीव्ही मालिका संदर्भाने केले असल्यास हा भाग अलग आहे. *"रामायण, महाभारत"* हे ब्राम्हण्यवादी कविच्या कल्पनेतील महाकाव्य असुन सदर काव्याला वास्तव स्वरुप देण्यात आलेले आहे. आणि भारतीय मानस पटलावर ते बिंबीत केले गेले असतांना माणसाच्या मानसिक गुलामीचा तो परिपाक आहे, हे समजुन घेणे गरजेचे आहे. *ताराचंद्र खांडेकर* हे प्रकरण ६ मध्ये बाल गंगाधर टिळक ह्यांचे पुत्र *गंगाधरपंत* ह्यांचा संदर्भ आहे. गंगाधरपंत ह्यांचा मृत्यु (आत्महत्या) हा बाबासाहेबांना वेदना करुन गेला. सदर प्रकरणात खांडेकर म्हणतात की, "*दलित साहित्यिक हा आंबेडकरवादीचं असतो हे नेहमी सांगण्याची गरज नाही."* ह्या संदर्भाने दलित साहित्यिक *शरणकुमार लिंबाळे* ह्यांना *"सरस्वती पुरस्कार"* आपल्या दिवाणखाण्यात ठेवण्यात गौरव वाटतो, त्याचे काय? पुर्वाश्रमीचा दलित कवि *लोकनाथ यशवंत* हा स्वत:ला *"वादीहिन"* म्हणवुन घेतो / आंबेडकरी म्हणवणारे त्याला *"पुरस्कार देवुन गौरव* करतात, त्याचे काय?  पुर्वाश्रमीचे दलित कवि *प्रा. यशवंत मनोहर"* हे केशवसुत, मार्क्स ही सांगतात / आणि *"इहवादी"* असल्याचे बोलुन जातात, त्याचे काय? *प्रा रावसाहेब कसबे* हे आंबेडकरवादाला *"गांधीवादाची फोडणी* देतात, त्याचे काय? आमचे मित्र *प्रा. प्रदिप आगलावे* हे पुरस्काराकरिता सनातनी *गिरीश गांधी शरण* जातात, त्याचे काय? रिपब्लिकन संस्कृतीला उत्तर नागपुरातुन हद्दपार करणा-या *कांग्रेस हरिजन आमदार डॉ. नितिन राऊत* हे भोजनदान नावाने *"भिकारवाडा संस्कृती"* राबवुन *"दीक्षाभुमी गंदगीचे शिल्पकार"* झाले, त्याचे काय? आंबेडकरी सांगणारे माजी सनदी अधिकारी *इ झेड खोब्रागडे* हे संविधानाला *"साहित्य श्रेणीत"* समाविष्ट करतात, त्याचे काय? *"जागतिक आंबेडकरवादी साहित्य* नावाने विदेशीवारी व्यापार करणारे *प्रा. दिपक खोब्रागडे* ह्याच्या विदेशवारी व्यवसायाचे काय? अशी असंख्य प्रश्न आहेत. *ओशो रजनीश* वादी प्रवृत्तीच्या विकृतीने उद्या पावन *"दीक्षाभुमीला भोगपुरम्"* केंद्र केल्यास समाजाने शांत बसावे काय? हासुध्दा प्रश्न आहे. सरते शेवटी *ताराचंद्र खांडेकर* ह्यांच्या प्रकरण १० मधील शब्दांनीच समिक्षा ही आटोपती घेतो. खांडेकर म्हणतात, *"बाबासाहेब आंबेडकरांनी अभिसर्जित केलेली सम्यकक्रांती अजुनही पुर्णार्थाने आम्ही यशस्वी केलेली नाही. कारण आमच्या मानसिकतेत आणि वैचारिकतेत असलेले द्वंद्व होय."* जयभीम !!!

----------------------------------------

▪️*डॉ. मिलिन्द जीवने 'शाक्य'*

     नागपूर, दिनांक २९ एप्रिल २०२६

 👌*सीआरपीसी द्वारा पर्यटन अभ्यास संदर्भ में अभ्यास दौरा !*

       सिव्हिल राईट्स प्रोटेक्शन सेल के राष्ट्रिय अध्यक्ष *डॉ. मिलिन्द जीवने 'शाक्य'* / पर्यटन तज्ञ *उमाजी बिसेन* / प्रोजेक्ट इंजीनियर *इंजी. विजय बागडे* इन्होने सेल के *दिलिप तांदले / प्रताप काशीकर / महेंद्र बोरकर* (आर्टिस्ट) इनके साथ पर्यटन केंद्र का आज दिनांक २३ अप्रेल को अभ्यास दौरा किया. उस अभ्यास दौरा दरम्यान उन्होने *धम्मनाग विपश्यना केंद्र* माहुरझरी को भी सदिच्छा भेट की. विपश्यना शिबिर होने से हमे वहां बाधा करना उचित नही लगा. अत: बाहरी परिसर देखने के पश्चात हमने विदाई की. विपश्यना केंद्र के *कमलेश चहांदे* इनके साथ साथ *डोमेश्वर धोंगडे* इनका सहकार्य भी मिला. उसके पश्चात हमने *डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर वस्तु संग्रहालय* चिचोली को भी सदिच्छा भेट की. उस दरम्यान चिचोली के ट्रस्टी *शिवदास वासे* इनका सहकार्य मिला.

 🎓*सुप्रिम कोर्ट निर्णय अनुसुचित जाति उपवर्गिकरण / क्रिमिलेयर विरोध में सिव्हिल राईट्स प्रोटेक्शन सेल द्वारा दिनांक २२ अप्रेल २०२६ गुगल आँनलाईन मिटिंग मे भविष्य रणनीती तथा निवेदन / आपत्ती सुझाव देने की मुदत ३० अप्रेल तक बढने के कारण इ मेल भेजने की अपिल !* 

        सिव्हिल राईट्स प्रोटेक्शन सेल सलग्न *"सीआरपीसी एडव्होकेट्स विंग"* के राज्य अध्यक्ष *एड. प्रभाकर रणशुर* इन्होने *"गुगल आँनलाईन मिटिंग"* का आयोजन, बुधवार दिनांक २२ अप्रेल २०२६ को दोपहर ७. ०० बजे, सेल के राष्ट्रिय अध्यक्ष *डॉ. मिलिन्द जीवने 'शाक्य'* इनकी प्रमुख उपस्थिति में आयोजित की थी. सदर गुगल मिट मे माजी विधायक *प्रकाश गजभिये* इन्होने अपने विचार रखे. तथा *इंजी. संजय सनमाडीटर* आदी लोगोँ ने अपनी भुमिका रखी. संयोजक *एड. प्रभाकर रणशुर* इन्होने शासन को केवल *"३० हजार तक इमेल"* मिलने की जानकारी दी. अत: यह आकडे सही या गलत है? यह संशोधन का विषय है. शासन ने आपत्ती / सुझाव देने की मुदत *३० अप्रेल* तक बढाई है. अत: ज्यादा से ज्यादा मात्रा मे, इमेल भेजने की अपिल की जाती है. समस्त महाराष्ट्र के विभिन्न जिलो में *"कृति समिती"* बनी है. और *"आंदोलन"* खडा करने को अंतिम रुप दे रहे है. मिटिंग में संविधान अनुच्छेद ३३५ तथा ३४१ संदर्भ में चर्चा हुयी. सदर अनुच्छेद में कही भी *"सर्वोच्च न्यायालय को ओव्हर रुल करने का अधिकार"* दिखाई नही दिया. *"सर्वोच्च न्यायालय केवल संविधान की वाँच डाँग है. "* कानुन बनाने का अधिकार यह संसद को है. तो फिर सरन्यायाधीश *धनंजय चंद्रचुड* इनकी अध्यक्षता में, *सात न्यायाधीश* खंडपीठ ने, *दविंदर सिंग केस* मे, *"अनुसुचित जाती वर्ग का उपवर्गिकरण / क्रिमिलेयर"* निर्णय देकर, संविधान अनुच्छेद ३३५, ३४१ का उल्लंघन किया है. केवल एक न्यायाधीश *बेला त्रिवेदी* इन्होने उसका विरोध किया. *न्यायाधीश भुषण गवई* ने उन न्यायाधीशों के साथ जुडकर, बहुत मुर्खपणे निर्णय दिया है. उसके भविष्य मे दुरगामी परिणाम होंगे. *"अनुसुचित जाति"* समुह यह *"अहिंदु एकसंघ समुह"* वर्ग है.  इनमे उपवर्गिकरण कर एकसंघ समुह को तोडने का / देश की एकात्मता को आघात करने का कार्य सर्वोच्च न्यायालय ने किया है. और *संसद ने भी उस निर्णय विरोध में कोई बिल नही लाया गया,* यह चिंता का विषय है. अत: हमे सचेत होने की जरुरत है.

*एड. प्रभाकर रणशुर*

राज्य अध्यक्ष

सीआरपीसी एडव्होकेट विंग

 🎓*सुप्रिम कोर्ट निर्णय अनुसुचित जाति उपवर्गिकरण / क्रिमिलेयर विरोध में सिव्हिल राईट्स प्रोटेक्शन सेल द्वारा दिनांक १९ अप्रेल २०२६ गुगल आँनलाईन मिटिंग मे भविष्य रणनीति पर चर्चा !* 

        सिव्हिल राईट्स प्रोटेक्शन सेल सलग्न *"सीआरपीसी एडव्होकेट्स विंग"* के राज्य अध्यक्ष *एड. प्रभाकर रणशुर* इन्होने *"गुगल आँनलाईन मिटिंग"* का आयोजन, रविवार दिनांक १९ अप्रेल २०२६ को दोपहर २. ०० बजे, सेल के राष्ट्रिय अध्यक्ष *डॉ. मिलिन्द जीवने 'शाक्य'* इनकी प्रमुख उपस्थिति में आयोजित की थी. सदर मिटिंग में संविधान अनुच्छेद ३३५ तथा ३४१ संदर्भ में चर्चा हुयी. सदर अनुच्छेद में कही भी *"सर्वोच्च न्यायालय को, ओव्हर रुल करने का अधिकार"* दिखाई नही दिया. *"सर्वोच्च न्यायालय केवल संविधान की वाँच डाँग है. "* कानुन बनाने का अधिकार यह संसद को है. तो फिर सरन्यायाधीश *धनंजय चंद्रचुड* इनकी अध्यक्षता में, *सात न्यायाधीश* खंडपीठ ने, *दविंदर सिंग केस* मे, *"अनुसुचित जाती वर्ग का उपवर्गिकरण / क्रिमिलेयर"* निर्णय देकर, संविधान अनुच्छेद ३३५, ३४१ का उल्लंघन किया है. केवल एक न्यायाधीश *बेला त्रिवेदी* इन्होने उसका विरोध किया. *न्यायाधीश भुषण गवई* ने उन न्यायाधीशों के साथ जुडकर, बहुत मुर्खपणे निर्णय दिया है. उसके भविष्य मे दुरगामी परिणाम होंगे. *"अनुसुचित जाति"* समुह यह *"अहिंदु एकसंघ समुह"* वर्ग है.  इनमे उपवर्गिकरण कर एकसंघ समुह को तोडने का / देश की एकात्मता को आघात करने का कार्य सर्वोच्च न्यायालय ने किया है. और *संसद ने भी उस निर्णय विरोध में कोई बिल नही लाया.* अत: हमे सचेत होने की जरुरत है. *"दुसरी आँनलाईन गुगल मिटिंग बुधवार दिनांक २२ अप्रेल २०२६ को शाम ७. ००"* आयोजित है. अत: आप के सुझाव आमंत्रित है. आप आँनलाईन मिटिंग मे जुडने की अपिल की जाती है.

*एड. प्रभाकर रणशुर*

राज्य अध्यक्ष

सीआरपीसी एडव्होकेट विंग

 🎓*सुप्रिम कोर्ट निर्णय अनुसुचित जाति उपवर्गिकरण / क्रिमिलेयर विरोध में सिव्हिल राईट्स प्रोटेक्शन सेल द्वारा दिनांक १९ अप्रेल २०२६ गुगल आँनलाईन मिटिंग मे भविष्य रणनीति पर चर्चा !* 

        सिव्हिल राईट्स प्रोटेक्शन सेल सलग्न *"सीआरपीसी एडव्होकेट्स विंग"* के राज्य अध्यक्ष *एड. प्रभाकर रणशुर* इन्होने *"गुगल आँनलाईन मिटिंग"* का आयोजन, रविवार दिनांक १९ अप्रेल २०२६ को दोपहर २. ०० बजे, सेल के राष्ट्रिय अध्यक्ष *डॉ. मिलिन्द जीवने 'शाक्य'* इनकी प्रमुख उपस्थिति में आयोजित की थी. सदर मिटिंग में संविधान अनुच्छेद ३३५ तथा ३४१ संदर्भ में चर्चा हुयी. सदर अनुच्छेद में कही भी *"सर्वोच्च न्यायालय को, ओव्हर रुल करने का अधिकार"* दिखाई नही दिया. *"सर्वोच्च न्यायालय केवल संविधान की वाँच डाँग है. "* कानुन बनाने का अधिकार यह संसद को है. तो फिर सरन्यायाधीश *धनंजय चंद्रचुड* इनकी अध्यक्षता में, *सात न्यायाधीश* खंडपीठ ने, *दविंदर सिंग केस* मे, *"अनुसुचित जाती वर्ग का उपवर्गिकरण / क्रिमिलेयर"* निर्णय देकर, संविधान अनुच्छेद ३३५, ३४१ का उल्लंघन किया है. केवल एक न्यायाधीश *बेला त्रिवेदी* इन्होने उसका विरोध किया. *न्यायाधीश भुषण गवई* ने उन न्यायाधीशों के साथ जुडकर, बहुत मुर्खपणे निर्णय दिया है. उसके भविष्य मे दुरगामी परिणाम होंगे. *"अनुसुचित जाति"* समुह यह *"अहिंदु एकसंघ समुह"* वर्ग है.  इनमे उपवर्गिकरण कर एकसंघ समुह को तोडने का / देश की एकात्मता को आघात करने का कार्य सर्वोच्च न्यायालय ने किया है. और *संसद ने भी उस निर्णय विरोध में कोई बिल नही लाया.* अत: हमे सचेत होने की जरुरत है. *"दुसरी आँनलाईन गुगल मिटिंग बुधवार दिनांक २२ अप्रेल २०२६ को शाम ७. ००"* आयोजित है. अत: आप के सुझाव आमंत्रित है. आप आँनलाईन मिटिंग मे जुडने की अपिल की जाती है.

*एड. प्रभाकर रणशुर*

राज्य अध्यक्ष

सीआरपीसी एडव्होकेट विंग

 💐 *आम्रपाली जार्ज फ्राड्रिक्स / ज्योती दिपक मुदलीयार इनकी सीआरपीसी वुमन्स विंग के प्रदेश उपाध्यक्षा (म. रा.) पद पर नियुक्ती !*

      *सिव्हिल राईट्स प्रोटेक्शन सेल* की डाटर कंसर्न राष्ट्रिय संघटन *"सी.आर.पी.सी. वुमन्स विंग"* के  *"प्रदेश उपाध्यक्षा"* (म. रा.) पद पर *आम्रपाली जार्ज फ्राड्रिक्स / ज्योती दिपक मुदलीयार* इनकी नियुक्ति वुमन्स विंग की राष्ट्रीय सचिव *ज्युली जोसेफ चार्ली / हेलेन (बेला) नार्मन मरियम* इनकी शिफारस पर, वुमन्स विंग की राष्ट्रीय संघटक *डॉ. मनिषा घोष / सीमा बोधनकर / डॉ. भारती लांजेवार / सुरेखा खंडारे* इन्होने सीआरपीसी मायनारिटीज विंग की राष्ट्रिय अध्यक्ष *युसुफ उन्नबी खान* / सीआरपीसी के *सुर्यभान शेंडे / दिलिप तांदले / इंजी. डॉ. नागेंद्र देवके* इनसे चर्चा कर घोषित की है. सदर नियुक्ती सुचना सिव्हिल राईट्स प्रोटेक्शन सेल के *राष्ट्रिय अध्यक्ष* तथा सीआरपीसी वुमन्स विंग / सीआरपीसी एडव्होकेट विंग / सीआरपीसी एम्पाइज विंग / सीआरपीसी हेल्थ (डॉक्टर) विंग / सीआरपीसी बुध्द आंबेडकरी साहित्यिक (लिटररी) विंग / सीआरपीसी इंजीनियर्स विंग / सीआरपीसी ट्रेड्स एंड कॉमर्स विंग / सीआरपीसी ट्रायबल विंग / सीआरपीसी कल्चरल विंग / सीआरपीसी वुमन्स क्लब के "राष्ट्रिय पेट्रान" - *डॉ मिलिन्द जीवने 'शाक्य'*  इन्हे कर दी है. *आम्रपाली / ज्योती* ये दोनो भी सामाजिक क्षेत्र से जुडे है. उनके इस नियुक्ती पर सभी पदाधिकारी वर्ग ने उनका अभिनंदन किया है.

 💐 *वर्षा अनिल इटनकर / प्रतिभा विकास सोनकर इनकी सीआरपीसी वुमन्स विंग के प्रदेश उपाध्यक्षा (म. रा.) पद पर नियुक्ती !*

      *सिव्हिल राईट्स प्रोटेक्शन सेल* की डाटर कंसर्न राष्ट्रिय संघटन *"सी.आर.पी.सी. वुमन्स विंग"* के  *"प्रदेश उपाध्यक्षा"* (म. रा.) पद पर *वर्षा अनिल इटनकर / प्रतिभा विकास सोनकर* इनकी नियुक्ति वुमन्स विंग की राष्ट्रीय सचिव *ज्युली जोसेफ चार्ली / हेलेन (बेला) नार्मन मरियम* इनकी शिफारस पर, वुमन्स विंग की राष्ट्रीय संघटक *डॉ. मनिषा घोष / सीमा बोधनकर / डॉ. भारती लांजेवार / सुरेखा खंडारे* इन्होने सीआरपीसी मायनारिटीज विंग की राष्ट्रिय अध्यक्ष *युसुफ उन्नबी खान* / सीआरपीसी के *सुर्यभान शेंडे / दिलिप तांदले* इनसे चर्चा कर घोषित की है. सदर नियुक्ती सुचना सिव्हिल राईट्स प्रोटेक्शन सेल के *राष्ट्रिय अध्यक्ष* तथा सीआरपीसी वुमन्स विंग / सीआरपीसी एडव्होकेट विंग / सीआरपीसी एम्पाइज विंग / सीआरपीसी हेल्थ (डॉक्टर) विंग / सीआरपीसी बुध्द आंबेडकरी साहित्यिक (लिटररी) विंग / सीआरपीसी इंजीनियर्स विंग / सीआरपीसी ट्रेड्स एंड कॉमर्स विंग / सीआरपीसी ट्रायबल विंग / सीआरपीसी कल्चरल विंग / सीआरपीसी वुमन्स क्लब के "राष्ट्रिय पेट्रान" - *डॉ मिलिन्द जीवने 'शाक्य'*  इन्हे कर दी है. *वर्षा / प्रतिभा* ये दोनो भी सामाजिक क्षेत्र से जुडे है. उनके इस नियुक्ती पर सभी पदाधिकारी वर्ग ने उनका अभिनंदन किया है.

 💐 *वर्षा अनिल इटनकर / प्रतिभा विकास सोनकर इनकी सीआरपीसी वुमन्स विंग के प्रदेश उपाध्यक्षा (म. रा.) पद पर नियुक्ती !*

      *सिव्हिल राईट्स प्रोटेक्शन सेल* की डाटर कंसर्न राष्ट्रिय संघटन *"सी.आर.पी.सी. वुमन्स विंग"* के  *"प्रदेश उपाध्यक्षा"* (म. रा.) पद पर *वर्षा अनिल इटनकर / प्रतिभा विकास सोनकर* इनकी नियुक्ति वुमन्स विंग की राष्ट्रीय सचिव *ज्युली जोसेफ चार्ली / हेलेन (बेला) नार्मन मरियम* इनकी शिफारस पर, वुमन्स विंग की राष्ट्रीय संघटक *डॉ. मनिषा घोष / सीमा बोधनकर / डॉ. भारती लांजेवार / सुरेखा खंडारे* इन्होने सीआरपीसी मायनारिटीज विंग की राष्ट्रिय अध्यक्ष *युसुफ उन्नबी खान* / सीआरपीसी के *सुर्यभान शेंडे / दिलिप तांदले* इनसे चर्चा कर घोषित की है. सदर नियुक्ती सुचना सिव्हिल राईट्स प्रोटेक्शन सेल के *राष्ट्रिय अध्यक्ष* तथा सीआरपीसी वुमन्स विंग / सीआरपीसी एडव्होकेट विंग / सीआरपीसी एम्पाइज विंग / सीआरपीसी हेल्थ (डॉक्टर) विंग / सीआरपीसी बुध्द आंबेडकरी साहित्यिक (लिटररी) विंग / सीआरपीसी इंजीनियर्स विंग / सीआरपीसी ट्रेड्स एंड कॉमर्स विंग / सीआरपीसी ट्रायबल विंग / सीआरपीसी कल्चरल विंग / सीआरपीसी वुमन्स क्लब के "राष्ट्रिय पेट्रान" - *डॉ मिलिन्द जीवने 'शाक्य'*  इन्हे कर दी है. *वर्षा / प्रतिभा* ये दोनो भी सामाजिक क्षेत्र से जुडे है. उनके इस नियुक्ती पर सभी पदाधिकारी वर्ग ने उनका अभिनंदन किया है.

 ✍️*सिव्हिल राईट्स प्रोटेक्शन सेल (सी.आर.पी.सी.) चे राष्ट्रिय अध्यक्ष डॉ. मिलिन्द जीवने 'शाक्य' ह्यांचे वतीने एड. प्रभाकर रणशुर (मुंबई उच्च न्यायाल) आपली भुमिका मांडणार ! सप्रेम जयभीम.*

*अत्यंत महत्वाचा आणि सामजिक दृष्ट्या  गांभीर्य असलेला विषय अचानक पणे समोर आल्यामुळे आपल्यासोबत त्या बद्दल चर्चा होणे आणि तात्काळ कृती करणे गरजेचे असल्यामुळे हा मेसेज आपणास पाठवीत आहे.*

महाराष्ट्र शासनाने अनुसूचित जातींच्या उपवर्गीकरणासाठी न्यायमुर्ती बदर आयोग स्थापन केला असून त्यांनी दिलेल्या अहवालाच्या अनुषंगाने *दिनांक 10 एप्रिल 2016 रोजी एक परिपत्रक काढले आहे(सदर परिपत्रक सोबत पाठविले आहे.)* 

या परिपत्रकानुसार उपवर्गीकरणाबद्दल आपले भूमिका / मत मांडण्यासाठी इच्छुकाना/संबंधितांना *15 एप्रिल 2026 पर्यंत dg-sw@barti.in* या ईमेल करावयाचा आहे.  

त्यानुसार *दिनांक 17 आणि 18 एप्रिल 2026 रोजी आयोगा समोर सुनावणी* घेण्याचे सदर परिपत्रकात नमूद केले आहे. 

या विषयाचे गांभीर्य लक्षात घेता खालील बाबींवर तीव्र हरकती घेणे गरजेचे आहे *.                  

1. आपण सर्वांना भूमिका मांडण्यास दिलेली वेळ अत्यंत तोकडी आहे.                                                           2. सर्व आंबेडकरी जनता पुढील 4 दिवस जयंती च्या कार्यक्रमात व्यस्त असेल आणि नेमकी तीच कालमर्यादा ठेवणे हे अप्रस्तुत असून वेळ वाढवून मिळणे गरजेचे आहे.                                             3. अशा प्रकारचे उपवर्गीकरण करण्यासाठी Quantifiable Data असणे आवश्यक आहे. मात्र असा कोणताही अद्ययावत Data उपलब्ध नसताना हा निर्णय घेणे बेकायदेशीर आणि असंविधानिक आहे.                            

 4. गेल्या 2011 नंतर जनगणना झालीच नसल्याने उपलब्ध Data कालबाह्य असून त्या आधारे उपवर्गीकरणाची घाई करणे अप्रस्तुत आहे.                                         5. न्यायमूर्ती बदर आयोगाने दिलेला अहवाल सामान्य जनतेला अद्याप जाहीर करण्यात आलेला नाही तसेच तो सार्वजनिक न करता त्या आधारे असा निर्णय घेणं नैसर्गिक न्याय तत्वाच्या विरुद्ध असून त्या आमचा तीव्र आक्षेप आहे.                                

6. शासनाने या कथित सुनावणी च्या आधारे कोणताही निर्णय घेऊ नये.               

 7. न्यायमूर्ती बदर आयोगाने दिलेला अहवाल सार्वजनिक करावा.                                                                          8.आणि त्यानंतर भूमिका मांडण्यासाठी दिलेली 15 एप्रिल ही कालमर्यादा वाढवून द्यावी.                                                                        9. त्या अनुषंगाने घेण्यात येणाऱ्या सुनावणी ची कालमर्यादा वाढवून द्यावी.*                      

शासनाने घेतलेला हा निर्णय सुनावणी साठी लोक येऊ नयेत यासाठी जाणीवपूर्वक केले असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. त्यामुळे हा कुटिल डाव जाणून पाडणे आणि आपली बाजू मांडण्यासाठी जास्तीतजास्त वकील संघटनांच्या माध्यमातून उपस्थित राहणे अपरिहार्य कर्तव्य आणि जबाबदारी आहे आणि अशा स्थितीत आव्हान देखील आहे. या साठी ही जबाबदारी स्वीकारून *सिव्हिल राईट्स प्रोटेक्शन सेल (सीआरपीसी) च्या माध्यमातून आपली सामजिक भूमिका मांडण्यासाठी आणि उपवर्गीकरणाच्या शासनाचे धोरण आणि निर्णयास विरोध करण्यासाठी या समितीपुढे सुनावणीस उपस्थित राहण्याचे आम्ही ठरविले आहे.* तसेच आंबेडकरी वकील बांधवांच्या विविध संघटनांनी देखील या बाबत आपले म्हणणे मांडण्यास पुढाकार घ्यावा जेणे करून आपला सामूहिक आवाज शासनाच्या आततायी प्रयत्नांना रोखण्यास अधिक यशस्वी होईल असा आम्हाला विश्वास आहे. 

*आपले आणि आपल्या सहकाऱ्यांचे सामजिक प्रश्नाबाबत असलेले भान आणि जबाबदारी लक्षात घेता आपणही या मुद्द्यावर तत्परतेने कृती करून दिलेल्या ईमेल वर आपले निवेदन आपल्या लेटर हेड वर दिलेल्या कालमर्यादेत अर्थात 15 एप्रिल 2026 पर्यंत पाठवून सुनावणी साठी दिलेल्या तारखाना म्हणजे 17 आणि 18 एप्रिल 2026 रोजी देखील उपस्थित रहावे* ही आशा आणि अपेक्षा आणि सीआरपीसी च्या वतीने *डॉ. मिलिंद जीवने* जी यांच्या आदेशानुसार नम्र विनंती आहे. 

आपला 

--------------

*अँड प्रभाकर रणशुर, मुंबई उच्च न्यायालय मुंबई*

 💐*प्रमोद चिंचखेडे इनके वास्तु उदघाटन पर सीआरपीसी द्वारा मंगल कामनाएँ!*

        डॉ. प्रमोद चिंचखेडे इनके वास्तु का उदघाटन ९ अप्रेल २०२६ को संपन्न हुआ. उस अवसर पर उत्तर नागपुर के विधायक / माजी मंत्री *डॉ. नितिन राऊत* / नगरसेवक *अभिषेक शंभरकर* / सिव्हिल राईट्स प्रोटेक्शन सेल के *डॉ. मिलिन्द जीवने 'शाक्य' / दिलिप तांदले / इंजी. गौतम हेंदरे / सीमा बोधनकर / ज्युही चार्ली / बेला मरियम / डॉ मनिषा घोष* इन्होने जाकर चिंचखेडे को मंगल कामनाएँ दी.

 💐 *ज्युली जोसेफ चार्ली / हेलेन (बेला) नार्मन मरियम इनकी सीआरपीसी मायनारिटीज विंग के राष्ट्रिय सचिव पद पर नियुक्ती !*

      *सिव्हिल राईट्स प्रोटेक्शन सेल* की डाटर कंसर्न राष्ट्रिय संघटन *"सी.आर.पी.सी. मायनारिटीज विंग"* के  *"राष्ट्रिय सचिव"* पद पर *ज्युली जोसेफ चार्ली / हेलेन (बेला) नार्मन मरियम* इनकी नियुक्ती सीआरपीसी मायनारिटीज विंग की राष्ट्रिय अध्यक्ष *युसुफ उन्नबी खान* इन्होने सीआरपीसी के *सुर्यभान शेंडे / दिलिप तांदले* इनसे चर्चा कर घोषित की है. सदर नियुक्ती सुचना सिव्हिल राईट्स प्रोटेक्शन सेल के *राष्ट्रिय अध्यक्ष* तथा सीआरपीसी वुमन्स विंग / सीआरपीसी एडव्होकेट विंग / सीआरपीसी एम्पाइज विंग / सीआरपीसी हेल्थ (डॉक्टर) विंग / सीआरपीसी बुध्द आंबेडकरी साहित्यिक (लिटररी) विंग / सीआरपीसी इंजीनियर्स विंग / सीआरपीसी ट्रेड्स एंड कॉमर्स विंग / सीआरपीसी ट्रायबल विंग / सीआरपीसी कल्चरल विंग / सीआरपीसी वुमन्स क्लब के "राष्ट्रिय पेट्रान" - *डॉ मिलिन्द जीवने 'शाक्य'*  इन्हे कर दी है. *ज्युली / बेला* ये दोनो भी सामाजिक क्षेत्र से जुडे है. उनके इस नियुक्ती पर सभी पदाधिकारी वर्ग ने उनका अभिनंदन किया है.

 👌*बुध्द लोकशाहीचा गजर...!*

     *डॉ. मिलिन्द जीवने 'शाक्य'*

     मो. न.  ९३७०९८४१३८

सुर्याचे तेज प्रकाश

आकाशाला गवसनी घालुन

दिवस होण्याची जाणिव देतो

नित्याचा रात्र काळोख

सुर्याचा अस्त करतोचं नां !

आणि तो सृष्टीचा नियम आहे...

परंतु बुध्दाचे धम्म चक्र

रात्र असो वा दिवस

नेहमीचं चेतवतांना दिसते

निरंतर प्रकाशमान असते

प्रेम मैत्री शांती अहिंसा

करुणा बंधुता संदेश देते...

बुध्दाचे ते धम्म चक्र

चक्रवर्ती सम्राट अशोकाने

राजाश्रय देवुन

गतिमान ठेवलेले होते

पुढे बाबासाहेबांनी

१४ आँक्टोबर १९५६ ला

पुनश्च गतिमान केल्याचा

एक इतिहास आहे....

काळानुरुप पृथ्वीतलावर

ही दोन महामानव झाले

धम्मचक्र अनुवत्तन 

आपल्या लाखो अनुयायांना

समता पथ सांगतांना

जगाला माणुसपण दिले

इतकेच काय

भारतीय संविधानातुन

बुध्द लोकशाहीचा गजर

हा गतिमान करतोचं आहे !!!

-----------------------------------

नागपूर, दिनांक ८ एप्रिल २०२६

 🎂*कोराडी रोड वाँक्स कुलर वर्कशाँप के पिछे शिवकृष्णधाम झोपडपट्टी में ऐजल फाऊंडेशन द्वारा महिला उद्योग प्रशिक्षण / स्वयं रोजगार केंद्र का उदघाटन संपन्न हुआ !*

         सीआरपीसी मायनारिटीज विंग / आयझल फाऊंडेशन के राष्ट्रीय अध्यक्ष *युसुफ उन्नबी खान* इन्होने आज ०६ अप्रेल २०२६ को सायं ५. ०० बजे, ऐजल फाऊंडेशन अंतर्गत कोराडी रोड पर वाँक्स कुलर के पिछे, शिवकृष्णधाम झोपडपट्टी क्षेत्र में, *"महिला उद्योग प्रशिक्षक केंद्र"* का उदघाटन सिव्हिल राईट्स प्रोटेक्शन सेल के राष्ट्रिय अध्यक्ष *डॉ मिलिन्द जीवने 'शाक्य'* इनकी हस्ते तथा सीआरपीसी के *दिलिप तांदले / प्रा. एम. ए. खान / शमिम एजाज / शाहिस्ता याश्मिन खान / शाहनाज खान* यह मान्यवर प्रमुख अतिथी थे. उस अवसर पर *सीमा बोधनकर / पुजा स्वामी / तरन्नुम मिर्झा / ज्योती मुदलीयार / अनुरमा सिंग / ज्युली चार्ली / झेबा खान / समुफ्ता बाजी मँडम / बेला मँडम / एंथोनी स्वामी* आदी कार्यकर्ता उस समय व्यक्तीशः उपस्थित थे. सदर कार्यक्रम में झोपडपट्टी की बहुसंख्य महिला वर्ग उपस्थित थी. बहुसंख्य महिलाओँ के चेहरे पर की मुस्कान बहुत कुछ बता गयी. कार्यक्रम का संचालन *दिलिप तांदले* इन्होन किया. उस समय सभी वक्ताओं ने युसुफ खान / यास्मिन खान को, इस अच्छे काम के लिए मंगल कामना दी.

 👀*मनातील आसवांना...!*

     *डॉ. मिलिन्द जीवने 'शाक्य'*

     मो. न. ९३७०९८४१३८

मनातील आसवांना

मोकळी अशी स्वतंत्र वाट

सहजपणे करीत जाणे

संभव आहे काय ?

कारण ती आसवे 

दृश्य स्वरुपाची नाहीत

आपण नेहमीचं

डोळ्यांच्या आसवांना

बघत आलो आहे

मग ते आनंद अश्रु असो

दु:ख अश्रु असो 

विरह अश्रु असो

वा कोणतेही अश्रु असो

पण मनातील आसवांच्या

ह्या वेदनांचे काय ?

परंपरेने नागवला गेलेला

शोषित हा समाज

मुकनायक बहिष्कृत असतांना

बाबासाहेबांनी

जनता ही जाणिव दिली

आणि प्रबुध्द भारत

ह्या दिशेकडे घेवुन जातांना

बुध्दाचा हात हा हातात घेतला

पन्नास साठ वर्षाच्या

अल्पश्या ह्या कालखंडात

शोषक वर्गाची बरोबरी करतांना

बाबा तुम्ही दिलेले ते बुध्द चक्र

आम्हाला पेलवता आले काय ?

हा अनुत्तरीत प्रश्न आहे

अत्त दिपो भव

बुध्दाचा तो महान संदेश

आम्हाला उमगला आहे काय ?

ह्या प्रश्नाचे उत्तर शोधतांना

बुध्दाचे धम्म चक्र 

मागे तर घेवुन जात नाही नां !

कारण मनातील आसवांची भाषा

अजुन आम्हाला उमगली नाही 

आम्ही ती भाषा समजण्याचा

कधी प्रयासही केला नाही

फक्त आम्ही मदमस्त आहोत

आमच्या ह्या जगात !!!

------------------------------------

नागपुर दिनांक ४ एप्रिल २०२६

 ✍️*ताराचंद खांडेकर लिखित आंबेडकरनिष्ठ वाङमय विमर्श - लेखन संकलन पुस्तकातील दलित साहित्य - बुध्द साहित्य संदर्भ आणि समिक्षा विचार आकलन !*

       *डॉ. मिलिन्द जीवने 'शाक्य'* नागपूर १७

राष्ट्रिय अध्यक्ष, सिव्हिल राईट्स प्रोटेक्शन सेल

एक्स व्हिजिटींग प्रोफेसर, डॉ. बी आर आंबेडकर सामाजिक विज्ञानं विद्यापीठ महु मप्र

बुध्द आंबेडकरी लेखक, कवि, समिक्षक, चिंतक

आंतरराष्ट्रिय परिषदेचे संशोधन पेपर परिक्षक

मो. न. ९३७०९८४१३८, ९८९०५८६८२२

           वरिष्ठ दलित साहित्यिक - भाष्यकार *ताराचंद खांडेकर* लिखित लेखन संकलन पुस्तक वाचत असतांना साहित्याशी निगडित इतकी सहज - सरळ - सोपी ती पुस्तक नाही, ही प्रचिती बहुतेक वाचकांना झालेली असेल. ताराचंद खांडेकर ह्यांचा उल्लेख *"वरिष्ठ दलित साहित्यिक"* असे करण्याचे काही प्रयोजनही आहे. कारण प्रकरण १३ मध्ये खांडेकर स्वत: म्हणतात, *"मी स्वत:ला दलित साहित्यिक म्हणुन संबोधण्यात गौरव मानतो. त्याची कारणे केवळ सामाजिक किंवा जातीय वा वर्णीय नाही. मला स्वत:ला बौध्द साहित्यिक म्हणता आले असते. परंतु त्याऐवजी मी दलित साहित्यिक समजणे जास्त संयुक्तिक मानतो. "* तसे माझे खांडेकर ह्यांच्यासोबत  संबंध हे माझ्या काँलेज जीवनापासुन आहेत. त्यामुळे मी त्यांच्या सामाजिक - साहित्यापासुन ब-याच कार्यासोबत चांगला परिचीत आहे. मांझी बांधिलकी ही *"बुध्द साहित्य"* संदर्भीत असल्याने सदर *"लेखन संग्रह"* ह्या पुस्तकाची समिक्षा करतांना मला साहित्याच्या अंतरंगात जाणे, हे मग आलेचं. सदर पुस्तक हे *"लेखन संग्रह"* असल्याने सदर पुस्तकाला काही मर्यादा आहेत. जर खांडेकरांनी सदर विषयावर *"संदर्भ साहित्य"* लेखन केले असते तर, सदर पुस्तकाची व्यापकता ही वेगळीच झालेली असती. सदर पुस्तकाची समिक्षा करण्यापुर्वी *"प्राचिन लिपी - प्राचिन भाषा - प्राचिन साहित्य - मराठी भाषा - उगम"* इत्यादी विषयावर संक्षिप्त चर्चा करु या. सदर विषय समजल्या शिवाय *"बुध्द साहित्य - आंबेडकरी साहित्य - दलित साहित्य"* आणि तमाम साहित्य प्रकाराला न्याय देणे संभव होणार नाही.

           *"सिंधु घाटी सभ्यता"* ही तिन भागात विभाजीत करता येईल. *पुर्व सिंधु घाटी सभ्यता* (इ. पु. ७५०० - ३३००) / *सिंधु सभ्यता* (इ. पु. ३३०० - २६००) / *परिपक्व सिंधु सभ्यता* (इ. पु. २६०० - १९००) ह्याशिवाय प्राचिन तिन कालखंड समझुन घ्यावे लागणार आहेत. *पाषाण काल* (पुरा पाषाण काल इ. पु. २५००० - १२००० / मध्य पाषाण काल इ. पु. १२००० - १०००० / नव पाषाण काल इ. पु. १०००० - ३५००) / *कास्य युग* (इ. पु. ३३०० - १२००) / *लौह युग* (इ. पु. १२०० - ५५०). सिंधु घाटी सभ्येतेमध्ये *"चक्राकार स्तूप / अन्य स्तुप समोर तालाव / स्वस्तिक चिन्ह / कुबड बैल / सिंह मुद्रा / ज्ञानस्थ भिक्खु"* इत्यादी प्रमाण हे पहिला बुध्द *ताण्हनकर बुध्द* बोध करुन जातो. सध्या हा आपला विषय नाही. *"सिंधु लिपी"* ही अजुन पर्यँत वाचली वा समजली गेली नाही. ह्याशिवाय प्राचिन तिन लिपीचा बोध होतो. *"चित्र लिपी / भाव लिपी / ध्वनी लिपी. "*  शब्द मर्यादा असल्याने ह्या अंतरागात जाणे शक्य नाही. नंतरचा कालखंड इ. पु. सहावे शतक *२८ वे शाक्यमुनी बुध्द* ह्यांचा जन्म कार्बन डेंटिग संशोधनातुन *इ. पु. ६२४* (इ. पु. ५६३ च्या ७० वर्ष आधी) लागलेला आहे. सदर संशोधन मान्य करावे किंवा नाही, हा अलग विषय आहे. आपला संबंध *"धम्म लिपी*" (ब्राम्ही लिपी) आणि भाषा *"मागधी - पाली - प्राकृत"* विषयासोबत निगडीत आहे. धम्म लिपी ही *"वाचली - समजली - उमगली"* गेली आहे. बुध्द महापरिनिर्वानंतर *"हिनयान - महायान"* ह्या दोन संप्रदायात बुध्द धर्म हा विभागला गेला. हिनयान हा *"पाली भाषा"* सोबत एकनिष्ठ झाला तर महायान संप्रदायाने पाली भाषेवर संस्कार करुन *"हिब्रु संस्कृत भाषा"* हिचा अविष्कार केला. परंतु लिपी मात्र *"ब्राम्ही लिपी"* होती. तसेच पुढे *"शंख लिपी / खरोष्टी लिपी"* संदर्भ ही दिसुन येतात. बाराव्या शतकानंतर हिब्रु संस्कृत पासुन ब्राम्हण धर्मीयांनी *"क्लासिकल संस्कृत भाषा"* हिचा अविष्कार केलेला आहे. परंतु लिपी मात्र *"देवनागरी लिपी"* होती. देवनागरी लिपीचे प्रारुप *"इसवी ११००"* मध्ये तयार झाले असले तरी, ती व्यवहारात *"इसवी १७९६* ला आली.  ह्याशिवाय भारतात कालांतराने काही लिपीचा उदय होतो. *"उत्तरी धारा"* - गुप्त लिपी / कुटील लिपी / शारदा लिपी / देवनागरी लिपी. तर *"दक्षिण धारा"* - तेलगु / कन्नड / तामिल / कलिंग / ग्रंथ / मध्यदेशी / पश्चिमी लिपी इत्यादी अन्य लिपीचा अविष्कार झाला.

            पाली - प्राकृत भाषा - हिब्रु संस्कृत भाषा नंतर इ. पु. पहिली - इसवी पाचवी शती ह्या कालखंडात *"अपभ्रंश भाषा"* व्यवहारात दिसुन येते. त्यांनतर पाली - प्राकृत भाषेची अंतिम अंपभ्रंश अवस्था म्हणजे *"आदि हिंदी भाषा"* ही होय. त्यानंतर इसवी बाराव्या शतकामध्ये *"आधुनिक हिंदी भाषेचा"* अविष्कार झाला. *अब्दुल रहमान* (अद्दहमान - इसवी १२ वी शति) हा आधुनिक हिंदी भाषेचा *"पहिला कवि"* (संदेश रासक ही काव्यरचना) आहे. *संत कबिर* (१३९९ - १५१२) ही आधुनिक हिदीतील दोन कवि मुस्लिम धर्मीय झाल्यावर त्यांची जात *"जुलाह"* होती. मुस्लिम धर्म हा स्वीकारण्याच्या आधी ते दोन्ही कवि *"कोळी > कोली > कोलीय"* अर्थात यशोधरा ह्यांच्या वंशाचे असल्याचा संदर्भ दिसुन येतो. दोन्ही जातीचा व्यवसाय *"विणकाम"* हा आहे. संत कबिर ह्यांचा जन्म *"सारनाथ"* लगत *"काशी"* येथे आणि निर्वाण बौध्दांचे गाव *"मघहर"* येथे झालेला आहे. संत कबिर ह्यांची रचना आहे - *"झीनी झीनी बिनी चादरीया / जस के तस घर बिनी चादरीया / अष्ट कमल दल चरखा डोले / पाच तत बिनी चादरीया / पुरब दिशा से उठी बदरीया / अपना अपना मेल संभालो / कर ये खेत निर्वाणी /"* कबिरांना समजुन घ्यायला ती साहित्य दृष्टी असणे गरजेचे आहे.  मराठी भाषेतील *सन ७०५* सालचा शिलालेख पुणे जवळील *"तळेगाव ढमढेरे"* येथे आढळला आहे. दुसरा शिलालेख *सन १०१२* सालचा रायगड जिल्हातील *"अक्षी"* येथे सापडला आहे. तिसरा शिलालेख *सन १९१९* सालचा सोलापूर जिल्हातील *'हत्तरसंगकुंडल"* येथे सापडला आहे. चवथा शिलालेख *सन १९३९* सालचा कर्नाटक राज्यातील *"श्रवणबेळ गोळ"* येथे सापडला आहे. मराठी भाषेला *"अभिजात दर्जा"* मिळण्यासाठी २००० वर्षाचा इतिहास असणे गरजेचे असल्याने बुध्द वंशाच्या *"नाणेघाट शिलालेखाचा आधार"* हा घ्यावा लागल्याचा इतिहास नविन नाही. *छत्रपती शिवाजी महाराज* ह्यांच्या हिंदवी साम्राज्यामध्ये *"क्लासिकल संस्कृत भाषेतील"* शिलालेख आढळले असल्यामुळे ब्राम्हणी अधिपत्याची जाणिव सहज होते. शब्द बंधन असल्याने मराठी भाषा संदर्भात जास्त विवेचन करणे योग्य नाही.

          इ. पु. तिस-या शतकात बुध्द धर्म हा *"हिनयान - महायान"* संप्रदायात विभाजन / इसवी पाचव्या शतकात महायान संप्रदाय द्वारा *"वज्रयान"* संप्रदायाला जन्माला घालणे / इसवी आठव्या शतकात वज्रयान द्वारा *"तंत्रयान"* संप्रदायाला जन्माला घालणे / इसवी ८५० साली *शंकर* नावाच्या व्यक्तिचा जन्म / पुढे तो व्यक्ति *"प्रछन्न बौध्द"* म्हणुन परिचीत होणे / इसवी दहाव्या शतकात वज्रयान - तंत्रयान द्वारा *"शैव पंथ - वैष्णव पंथ - साक्त पंथ"* ह्याला जन्माला घालणे / शंकर ह्या व्यक्तीने स्वत: *"आदि शंकराचार्य"* घोषित करुन *"महायान बुध्द विहारावर"* अधिपत्य स्थापित करणे / महायान बुध्द विहार हे *"चार पीठ निर्माण "* / त्या चार पीठातुन *"चार वेदाची"* रचना होणे / इसवी अकराव्या - बाराव्या शतकात *"वैदिक - ब्राम्हण धर्माची"* स्थापना / मोगल आदी शासकांचे भारतावर आक्रमण - ही कारणे *"बुध्द धर्म अवनतीची"* झालेली आहेत. *"वेद / उपनिषद / रामायण / महाभारत"* इत्यादी ब्राम्हणी ग्रंथाची निर्मीती ही *"इसवी अकराव्या"* शतकांनंतर झालेली आहे. कारण वरील सर्व लिखाण हे *"कागदावर अंकित"* आहे. कागदाचा शोध हा *"इसवी दहाव्या शतकात चीन"* ह्या देशात लागला. तर बौध्द साहित्य लिखाण हे *"शीलालेख / ताम्रपट / ताडपत्र"* ह्यावर अंकित आहे. मुर्तीकला अविष्कारसुध्दा *"गांधार कला / मथुरा कला"* ही बुध्द धर्माची देण आहे. बुध्द कालखंड / बुध्द धर्म प्रभाव कालखंड ह्या कालखंडात *"वैदिक धर्म - ब्राम्हण धर्म"* अस्तित्वात नव्हता. बुध्द कलखंडात *"बम्हन"* ही संज्ञा *"समन / श्रमण / विद्वान"* ह्या अर्थाने विद्यमान होती. *"ब्राह्मण"* ह्या संज्ञेचा अर्थ वेगळा आहे. *"ब्राम्हण्यवाद"* ही त्यांची मानसिकता आहे. बुध्द कालखंडात आणि बुध्द प्रभाव कालखंडात *"वंश व्यवस्था"* होती. *"जाति व्यवस्था"* अस्तित्वात नव्हती. जसे - शाक्य वंश / कोलिय वंश / हरयक वंश / मौर्य वंश / शुंग वंश इत्यादी. दुसरे असे की, पाली भाषेमध्ये *ऋ / श / क्ष / त्र / ज्ञ / र"* ही शब्द नाहीत. चक्रवर्ती सम्राट अशोक शिलालेखात *"देवानपियेन पियदसिन लाजिन.... "*  असा उल्लेख दिसुन येतो. *"लाजा = राजा* असा अर्थ आहे.

             प्राचिन बुध्द प्रभाव कालखंडात *आचार्य अश्वघोष / आचार्य नागार्जुन / आचार्य आर्यसुरा / आचार्य कुमारल्भ"* ही चार महासुर्य म्हणुन परिचीत होती. आचार्य वसुमित्र - *अभिधम्म / प्रकरण पादशास्त्र / धातुकाम पादशास्त्र* / आचार्य कल्याणी पुत्र - *दिव्यावदान* / नागार्जुन - *मध्यमिका कारिका* / आर्यदेव - *चतु:शतक* / मैत्रीनाथ - *अभिसमयालंकार* / असंग - *महायान सुत्रालंकार* / दिग्नाग - *न्यायप्रवेश* / धर्मकिर्ती - *न्यायबिंदु* / शांतीदेव - *बोधाचार्य अवतार* ही संदर्भ दिसुन येतात. जातक कथा / भिक्खुनीच्या कविता / मिलिन्द प्रश्न / विशुध्दीमग्ग / महायान श्रध्दोत पद / सधर्म पुण्डरीक / ललित विस्तार / अट्ठसहस्त्रिका / महावस्तु / लंकावतार सुत्र / दशभुमिश्वर / नागानंदा / प्रतित्यसमुत्पाद / निर्वाणप्राप्ती इत्यादी प्राचिन ग्रथांचा संदर्भ देता येतो. *आचार्य अश्वघोष* रचित काव्य *"सौदरानंद"* हे तर भंते आनंद ह्यांच्या दीक्षित प्रसंगावर आधारीत रचना आहे. प्राचिन बुध्द साहित्याला *"प्रेम - मैत्री - सौंदर्यशास्त्र - नैतिकवाद"* इत्यादी भावांचा संदर्भ आहे. *"बुध्द चरित्रम्"* हे महाकाव्य बुध्दाच्या जीवनावर आहे. नाटक - संगित ह्याचे जनक *आचार्य अश्वघोष* आहेत. अश्वघोषांची रचना *"बुध्दचरित्रम् / सौदरानंद / गंडीस्त्रोथ गाथा / शारीपुत्रप्रकरणम्"* ह्या बुध्द साहित्यात उच्च कोटीच्या आहेत. प्रेम विरहातील *"उर्वशी वियोग"* ह्या नाटकाचा संदर्भ देता येतो. *अशोकवदान* हा ग्रंथ सम्राट अशोक ह्यांच्या जीवनाचे प्रतिबिंब आहे. *"दिपवंश / महावंश"* ही दोन प्राचिन बौध्द ग्रंथ आहेत. सम्राट अशोक दरबारातील विदेशी लेखक *मेगास्थनिज* लिखित ग्रंथ *"इंडिका"* तत्कालीन शासन व्यवस्थेचा बोध करुन जातो. जेव्हा आम्ही मराठी साहित्याकडे वळतो तेव्हा बाराव्या शतकातील *संत नामदेव महाराज / संत जनाबाई / संत चोखामेळा* ह्या अग्रणी कविचा उल्लेख महत्वाचा होवुन जातो. ती संत बुध्दाला शरण गेलेली आहेत. परतु ब्राम्हणी व्यवस्थेने ह्या *"संताकडे दुर्लक्ष"* करुन त्यांच्यापेक्षा *"वयाने लहान"* असलेल्या ब्राम्हण वर्गाच्या *संत ज्ञानेश्वर महाराज* ह्यांचा उदो उदो केलेला दिसुन येतो. संत नामदेव महाराज म्हणतात *"मध्ये झाले मौन, देव निज घ्यावी / बौद्ध ते म्हनोनी, नावे रुप /"* संत जनाबाई तिच्या अभंगात म्हणते *"ऐसा कष्टी होऊनी, बौध्द राहिलासी /"* बुध्दाला शरण गेलेल्या संतामध्ये *संत एकनाथ / संत तुकाराम / संत महापतीबुवा / संत नरहरी सोनार / संत सोयराबाई / संत निर्मलाबाई / संत कर्ममेळा / संत जगनाडे महाराज* ह्यांचा संदर्भ देता येईल. आम्हाला त्यांचा मार्ग पटावा वा ना पटावा, हा ज्याच्या त्याच्या बुध्दीचा प्रश्न आहे.

           प्राचिन बुध्द साहित्य ते संत नामदेव आदि समस्त संतापर्यंतचा प्रवासात *"भारतीय समस्त साहित्याची जननी हे बौध्द साहित्य असल्याचा बोध होतो. "* सर्व भारतीय लिपीची जननी ही *"धम्म लिपी"* (ब्राम्ही लिपी) आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर ह्यांनी *"साहित्य लेखण"* केलेले नाही, असे म्हणने ही मुर्खपणाचे आहे. *"मुकनायक / बहिष्कृत भारत / जनता / प्रबुद्ध भारत"* ही सर्व पाक्षिक कश्याचे द्योतक आहेत ? बाबासाहेबांनी केलेल्या लिखाणामुळे - प्रयासामुळेचं *"राष्ट्र निर्माण - राष्ट्र घडण / समाज घडण"* हे झालेले आहे. आणि हे लिखान महत्वाचे होते. ती प्रासंगिकताही होती. *साहित्य लिखाणाचा उद्देश काय आहे ?* बाबासाहेब १४ आँक्टोंबर १९५६ रोजी बुध्दाकडे घेवुन जातात. धम्म दीक्षेमध्ये ज्यांनी धर्म परिवर्तन केले, *"त्या शोषित समाजाने ह्या ५० - ६० वर्षाच्या अल्पश्या कालखंडामध्ये शोषका समकक्ष वैचारीक सामाजिक - सांस्कृतिक - मानसिक - वैचारिक प्रगती केल्याचा"* जगातील संशोधन आकडे खुप बोलके आहेत. *"आर्थिक उत्थान"* हवे ते झाले नाही. पंरंतु तो आर्थिक क्षेत्रातही पुढे जाण्याचा प्रयास करीत आहे. आणि वरील प्रश्नाचे उत्तर ह्यात दडलेले आहे. ज्यां बहिष्कृत समाजाने धर्मांतर केले नाही, तो समुह आज *"मानसिक गुलाम"* आहे. धर्मांध आहे. इतकेच काय तो *"दलित"* ही आहे. *"दलितत्व"* ही हिन मानसिकता आहे. म्हणुन *"सरस्वती पुरस्कार"* घेण्यास धन्यता मानतो. एक बहिष्कृत समाजातील साहित्यिक स्वत:ला *"वादीहिन"* म्हणवुन घेण्यास धन्यता मानतो. त्या वादीहिन साहित्यीकाला *"बौध्द म्हणवणा-या साहित्यिक मंडळींंना* पुरस्काराने सन्मानीत करण्यास कुठलीही लाज वाटत नाही. तेव्हा *"दलित"* नावाच्या *"साहित्य गटारीत"* राहायचे आहे किंवा *"बुध्द साहित्य"* ह्या उन्नत अवस्थेकडे जायचे आहे ? ह्याचा विचार होणे गरजेचे आहे. *"आंबेडकरी साहित्याची"* बुध्द साहित्य प्रेरणा शक्ती आहे. *"दलित साहित्य / जन साहित्य / जनवादी साहित्य / ग्रामिण साहित्य / बहुजन साहित्य / परिवर्तनशील साहित्य / आदिवासी साहित्य / विद्रोही साहित्य"* अश्या ह्या साहित्य प्रकाराच्या दुकानदारी लावणा-या साहित्यिकांनी, *"समाज उत्थान'* कश्यात आहे ? हा विचार करणे गरजेचे आहे. जर ती साहित्यिक मंडळी सदर *"कुपमंडपातुन बाहेर पडण्यास"* तयार नसतील तर, त्यांच्या त्या विचारपीठावर जाण्यास काही अर्थ नाही.

           दलित साहित्य हे *"नकार / निषेध / बंडखोरी"* ह्या सिमित जखडलेले दिसुन येते. *"दलित साहित्यिक"* हा संदर्भ व्यापक असेलही परंतु *"दलितत्व"* मिरवुन घेण्याचा विषय नाही. तो *"अलंकारही"* नाही. बाबासाहेबांनी *"दलित"* ह्या शब्दाचा प्रयोग अगदी क्वचित केला आहे.  त्यांनी *"बहिष्कृत  / आँप्रेस्ड क्लास"* हा शब्द प्रयोग केला आहे. बाबासाहेबांनी *"दलित"* नावानी पाक्षिक काढलेले नाही. मुकनायक - बहिष्कृत भारत - जनता - *"प्रबुद्ध भारत"* ह्याकडे घेवुन जातात. बाबासाहेबाकडुन अजुन काय *"साहित्य संदर्भ "* अपेक्षीत आहात ? *"दलित साहित्यातील सौंदर्यशास्त्र कोणते आहे ?"* दलित साहित्यातील *"नैतिकवाद"* काय आहे ? *"प्रेम - मैत्री - करुणा - बंधुभाव"* हा कोणता दिसतो आहे? अशी खुप काही प्रश्न ही सामोरा आहेत. नामदेव ढसाळ ह्यांच्या *"गोलपिठा"* (अर्थात वेश्यालयातील कविता) हा काव्यसंग्रह वरील पैकी कोणत्या संदर्भाला आपण स्वीकार करतो? हा प्रश्न आहे. *"दलित पँथर"*  ह्या झंझावाताला अमेरिकेतील *"ब्लक पँथर"* विचाराचा संदर्भ आहे. *"मार्क्सवाद"* इत्यादी विचारांचा त्यावर मुलामाही चढलेला होता. बरीच मंडळी सदर चळवळीत बेचिराख झालीत. *मी स्वंय* सुध्दा ह्या दलित चळवळीत झोकलेला होतो. माझ्या परिवाराने मला सावरले नसते तर "*मी त्या झंझावातातुन"*  कधीचाचं बाहेर पडलो नसतो. म्हणुन आज माझे स्वंतत्र अस्तित्व आहे. *शरदचंद मुक्तिबोध* हे चांगले भाष्यकार - साहित्यिक वगैरे असतीलही, परंतु आम्हाला आमचे महाकवि *वामनदादा कर्डक* जवळचे आहेत. त्यांच्या वेदना - कळकळ मी खुपचं जवळून बघितल्या आहेत. नाटककार *कमलाकर डाहाट* ह्यांच्या तिव्र वेदनाही मी बघीतलेल्या आहेत. आंबेडकरी चळवळीतील रिपब्लिकन स्टुडंट फेडरेशनचे राष्ट्रिय अध्यक्ष *वि. रा. वाशीमकर* ह्याना तर मी माझ्या समोर अक्षरश: रडतांना बघितलेले आहे. वाशीमकर ह्यांनी तर ब-याच कार्यकर्तांचे जीवन घडवले होते. परंतु ते शेवट पर्यँत कफल्लकच राहिले. *"सामाजिक नाटकातील कलावंताच्या दु:ख - वेदना"* ह्या आपण समजु शकतो. *"जलसे - तमाश्या"* वगैरे लोककला कलावंताच्याही ह्याच दु:ख - वेदना आहेत. बुध्द हे समाजाला *"अत्त दिपो भव !"* हा संदेश देतात. आपल्या काही नाटकांनी *"व्यावसायिक स्वरुप"* धारण केलेले आहे. जसे - प्रभारे दुपारे ह्यांचे *द्वितिय महायुध्द आणि डॉ. आंबेडकर* / सुनिल रामटेके ह्यांचे *महासुर्य* / ह. बी. रंगारी लिखित *सम्राट अशोक* / प्रेम उके ह्यांचे *अहिंसक अंगुलीमाल* / अमन कबिर लिखित *संविधान* / प्रा. सुरेश खोब्रागडे ह्यांचे *क्रांतीसुर्य* / किरण गभणे हिचे *तथागत* / कबिर दा लिखित *भीमा कोरेगाव* / प्रभाकर दुपारे लिखित *रमाई* / वराडे लिखित *रमाई* / तसेच *शिवाजी अंडर ग्राऊंड इन भीमनगर मोहल्ला* / संजय जीवने लिखित *पैदागीर* इत्यादी नाटकांचा उल्लेख करता येतो. ह्याशिवाय नव नविन कलावंत जसे की - *रवी पाटील / सारनाथ रामटेके / मिलिन्द रामटेके / सुधिर पाटील / सुनिल हिरेखण / भास्कर मेश्राम / डाँ. मनिषा घोष* इत्यादी कलावंत नाटकात आपली सशक्त भुमिका वठवीतांना दिसत आहेत. काळाच्या ओघात परिवर्तन आवश्यक असते. बाबासाहेब आंबेडकरांनी वैदिक धर्माचे रुपांतर *"ब्राम्हण धर्मात"* आणि ब्राम्हण धर्माचे रुपांतर *"हिंदु धर्मात"* झाल्याचा संदर्भ हा दिला आहे. सदर परिवर्तनातुन *"अल्पसंख्याक ब्राम्हण समुह"* हा *"बहुसंख्याक सत्ताधारी वर्ग"* झाल्याचे आपण अनुभव घेत आहोत. आज बुध्द धर्म - बुध्द साहित्य हे *"अल्पसंख्याक वर्गात"* समाविष्ट आहे. आपल्याला *"बहुसंख्याक सत्ताधारी वर्ग"* व्हायचे असेल तर, साहित्यातील - समाजातील अशा दुकानदा-या बंद करणे फार गरजेचे आहे. आता पुनश्च "*बुध्द - फुले - शाहु - आंबेडकर"* जन्माला येतील, ही कल्पनाच दिवास्वप्नवत आहे. तेव्हा ही जबाबदारी आपल्यालाचं पेलायची आहे. साहित्यात जो *"भोगवाद / अनैतिकवाद"* आलेला आहे, त्याचे मुळ *कालीदास संस्कृत साहित्यामध्ये* दिसुन येतो. परंतु कालीदासांचे जन्म - मृत्यु स्थळ हे पुर्णत: अज्ञात कां आहे ? तेव्हा कालीदास हा *"काल्पनिक कवि"* होता काय ? हा अहं प्रश्न आहे. तीच स्थिती ब्राम्हण रचित *"वेद -  उपनिषद - पुराण - रामायण - महाभारत"* इत्यादी ग्रंथाचीही आहे. *"मराठी भाषा"* साहित्यावरही ब्राम्हणशाहीने आपले अधिपत्य बळकावले आहे. आमचे हे *"साहित्य विभक्तीकरण"* ब्राम्हण वर्गाकरीता सोऩ्याचे अंडे आहे. म्हणुन आम्हाला जागे होणे गरजेचे आहे. आम्हाला आमचा *"मराठी साहित्य वसा"* हस्तगत करायचा आहे. *ताराचंद खांडेकर* हे वरिष्ठ साहित्यिक तसेच भाष्यकार असल्यामुळे ही आशा त्यांच्याकडुन करणे काहीचं गैर नाही. जयभीम !!!

-----------------------------------------------

▪️*डॉ. मिलिन्द जीवने 'शाक्य'*

      नागपूर, दिनांक ०३ एप्रिल २०२६

 🎂*युसुफ उन्नबी खान इनका जन्मदिन जिवनधारा प्रौढ मतीमंद स्कुल छात्रों को भोजनदान देकर मनाया गया !*

         सीआरपीसी मायनारिटीज विंग / आयझल फाऊंडेशन के राष्ट्रीय अध्यक्ष *युसुफ उन्नबी खान* इन्होने आज ०२ अप्रेल २०२६ को, जिवनधारा  मतीमंद स्कुल छात्रों को *"केक / चाँकलेट / भोजनदान"* देकर अपना जन्मदिन मनाया. उस अवसर पर आयोजित कार्यक्रम में, सिव्हिल राईट्स प्रोटेक्शन सेल के राष्ट्रिय अध्यक्ष *डॉ मिलिन्द जीवने 'शाक्य'* इनकी अध्यक्षता तथा सीआरपीसी के *दिलिप तांदले / शमिम एजाज / शाहिस्ता यशमिन खान / पुष्पा उप्परवार (स्कुल वार्डन)* यह मान्यवर प्रमुख अतिथी थे. उस अवसर पर *डॉ. मनिषा घोष / सुरेखा खंडारे / सीमा बोधनकर / पुजा स्वामी / तरन्नुम मिर्झा / ज्योती मुदलीयार / अनुरमा सिंग / ज्युली चार्ली / झेबा खान / समुफ्ता बाजी मँडम / बेला मँडम / शैलेश बोरकर* आदी कार्यकर्ताओं ने व्यक्तीशः उपस्थित होकर, युसुफ खान को जन्म दिन पर बधाईं दी. सदर कार्यक्रम में मतीमंद छात्रों के चेहरे पर की मुस्कान बहुत कुछ बता गयी. कार्यक्रम का संचालन *दिलिप तांदले* इन्होन किया. उस समय सभी वक्ताओं ने युसुफ खान को, जन्मदिन पर मंगल कामना दी.