🧜‍♀️ *प्राचिन बौध्द साहित्यातील सौंदर्यशास्त्र आणि नैतिकवाद  !* (मराठी भाषेवरील ब्राम्हणी साहित्य मक्तेदारीला आम्ही शह देणार काय ?)

        *डॉ मिलिन्द जीवने 'शाक्य',* नागपूर १७

राष्ट्रिय अध्यक्ष, सिव्हिल राईट्स प्रोटेक्शन सेल 

एक्स व्हिजिटिंग प्रोफेसर, डॉ बी आर आंबेडकर सामाजिक विज्ञान विद्यापीठ महु म प्र 

एक्स मेडिकल ऑफिसर एवं हाऊस सर्जन 

आंतरराष्ट्रीय परिषद संशोधन पेपर परिक्षक 

मो. न. ९३७०९८४१३८, ९२२५२२६९२२

             बौध्द धर्मामध्ये सौंदर्यशास्त्र म्हणजे *"जीवनातील आंतरिक मुल्य म्हणून आनंद घेणे होय."* सौंदर्यशास्त्रातुन जीवनाचे मुल्य म्हणून आनंद घेण्याची मुलभुत धारणा योग्य मानली जाते. आणि *"जग आणि जीवन"* ह्यांना आंतरिक मुल्य मानलेले आहे. *"निर्वाण"* म्हणजे जे आहे तसेच आहे, असा साधा आणि सोपा अर्थ दिलेला आहे. बौध्द धर्म हा *"निरिश्वरवादी / अध्यात्मवादी / समतावादी / विज्ञानवादी / मानवतावादी / नैतिकवादी"* असा धर्म आहे. प्राचिन बौध्द काळातील विविध मान्यवरांच्या बौध्द ग्रंथांचा संदर्भ हा देता येतो.आणि त्यामध्ये धर्मग्रंथ / भाष्य / काव्यात्मक भावांचा उल्लेख करता येईल. बुध्दाच्या शिकवणुकीचे जतन करणे मग ते आलेचं. बौध्द साहित्याची उत्पत्ती / वैशिष्ट्ये / प्रमुख कालखंड / महत्वपूर्ण ग्रंथ / विविध सांस्कृतिक आणि बौध्दिक परंपरा / प्रभाव ह्या संदर्भात आपल्याला तपशीलवार अभ्यास करणे हे फार गरजेचे आहे.‌ *"सिंधु घाटी सभ्यता"* ह्या नगरीय सभ्यतेमध्ये पहिला बुध्द  *ताण्हणकर बुध्द* पासुन २८ वे बुध्द *शाक्यमुनी बुद्ध* पर्यंतचे सर्व जीवन संदर्भ - लिपी - भाषा साहित्य, ही सौंदर्यशास्त्राचा बोध करुन जातो. निसर्ग मैत्रीचा संदर्भ देतो. सिंधु सभ्यतेतील चित्र असो वा डॉंस करणारी सुंदर स्त्री प्रतिकृती हे सर्व काही सौंदर्यशास्त्र भावनेची अनुभुतीचं आहे नां !

           प्राचिन बुध्द साहित्यातील बरीच पात्रे ही सौंदर्यशास्त्र विषयाचे बोध करणारी आहेत. वैशाली राज्याची नगरवधु *"आम्रपाली"* हिच्या जन्मापासुन ते तिचे *"अर्हत"* अवस्थेला जाणे, ह्यामधील कालखंड हा आम्रपालीच्या सौंदर्य भावनेची अनुभुती देतो. आम्रपाली हिचे नगरवधु बनने / मगध राजा *बिंबिसार - आम्रपाली* ह्या दोघांचे निस्सीम प्रेम होणे / मगध द्वारा वैशाली वर आक्रमण / आम्रपाली हिच्यावर असणा-या राजा बिंबिसाराच्या निस्सिम प्रेमामुळे युध्द बंद होणे / आम्रपाली हिला तिचा प्रेमी *"हा मगध देशाचा राजा आहे,"* म्हणुन देशप्रेमातुन दोघांचा वियोग होणे / बिंबिसाराचा पुत्राला आम्रपालीने - विमल कौंडिण्य ह्याला जन्म देणे / रस्त्याने जाणा-या एका युवा बौध्द भिक्खुला आम्रपाली हिने तिच्या महालात चार महिने वर्षावासाला निमंत्रण देणे / चार महिन्यांनंतर युवा बौध्द भिक्खु समवेत आम्रपाली हिने स्वतः भिक्खुचे वस्त्र घालुन बुध्दासमोर दीक्षीत होणे / आम्रपाली द्वारा आपला आलिशान महल - आपले आम्रवन बुध्दाला दान देणे / आम्रपाली हिचे *"अर्हत"* बनने / नंतर  आम्रपाली - राजा बिंबिसाराचा मुलगा विमल कौंडिण्य ह्यांचे बौध्द भिक्खु बनने, आम्रपाली हिच्या ह्या समस्त जीवन कार्यात आम्ही *"सौंदर्यशास्त्र"* शोधणार आहोत की नाही ? हा प्रश्न आहे. *कालीदास* ह्याची रचना *"अभिज्ञान शाकुंतलम्"* ह्यामध्ये *"राजा दुष्यंत - शाकुंतला"* ह्यांच्या प्रेमाच्या संबंधातील, शांकुतला हिच्या अंगप्रदर्शनाचे अश्लील वर्णन, हा *"भोगवाद"* संदर्भ देवुन जातो. परंतु बौध्द साहित्यात *"आम्रपाली"* हिच्या निस्सिम प्रेमाच्या संबंधात नैतिकता ही जोपासलेली दिसुन येते. अर्थात बौध्द साहित्यात *"सौंदर्यशास्त्र वर्णनात नैतिकवाद"* जोपासलेला दिसुन येतो, हे समजून घेणे गरजेचे आहे.

             *"सिंधु घाटी सभ्यता"* कालखंड  (पुर्व सिंधु सभ्यता इ. पु. ७५०० - ३३०० / सिंधु सभ्यता इ. पु. ३३०० - २६०० / परिपक्व सिंधु सभ्यता इ. पु. २६०० - १९००) हा नगरीय सभ्यतेचा इतिहास आहे. **ब्राम्हण सभ्यता"* इतिहास हा *"ग्रामिण ऋषी सभ्यतेचा"* इतिहास आहे. परंतु सिंधु घाटी सभ्यतेमध्ये कुठेही (?) *"ग्रामीण ब्राह्मण संस्कृतीचा"* आढळुन आलेला नाही. अर्थात ब्राह्मणी संस्कृतीचा *"शिलालेख / ताम्रपत्र / ताडपत्र"* असा ठोस पुरावा आढळुन आलेला नाही. त्यामुळे *"विदेशी आर्य ब्राह्मण थेअरी"* हा इतिहास एक प्रश्न चिन्ह आहे. *"सिंधु घाटी सभ्यता लिपी"* ही अजुनही वाचली गेलेली नाही. इसा पुर्व सातवी - सहावी शतकातील *शाक्यमुनी बुध्द* ह्या कालखंडातील *"ब्राम्ही लिपी"* (धम्म लिपी) ही वाचली गेलेली आहे. बुध्द कालखंडात बोली भाषा ही *"पाली प्राकृत"* भाषा होती. पुढे पाली भाषेवर संस्कार करण्यात आले. आणि *"हिब्रू संस्कृत"* ह्या भाषेचा जन्म झाला. लिपी मात्र ही *"ब्राम्ही लिपी"* होती. तर सध्याची संस्कृत ही *"क्लासिकल संस्कृत"* भाषा असुन, तिची लिपी ही *"देवनागरी"* आहे. *चक्रवर्ती सम्राट अशोकाचे शिलालेख "* ही बौध्द संस्कृतीची साक्ष आहे. प्राचिन काळातील *"बम्हण"* हा शब्द *"ब्राम्हण"* ह्या अर्थी नसुन, बम्हण हा शब्द *"समन / श्रवण / विद्वान"* ह्या अर्थाने प्रयोगात होता. ब्राम्हण संस्कृतीची *"चातुर्वर्ण्य पध्दती"* ही सुध्दा बुध्द कालखंडात अस्तित्वात नव्हती. तर *"वंश पध्दती"* हिच अस्तित्वात होती. जसे - शाक्य वंश / कोलिय वंश / मौर्य वंश / हरयक वंश / कुशाण वंश / नाग वंश / शुंग वंश / शक वंश / गुप्त वंश / पाल वंश.

            प्राचिन बुध्द कालखंडात मौर्य वंश / हरयक वंश आदी वंशाची सत्ता होती. पुढे तर बुध्द धर्म हा *"हिनयान - महायान"* हा दोन विचारधारेत विभागला गेला. *"त्रिपिटक ग्रंथ"* (सुत्त पिटक / विनय पिटक / अभिधम्म पिटक) हा हिनयान संप्रदाय संबंधित ग्रंथ मानला जातो. तसेच *"आचार्य अश्वघोष / आचार्य नागार्जुन / आचार्य आर्यसुरा / आचार्य कुमारल्भ"* ह्या विद्वानांचा बोलबाला दिसुन येतो. महायानी *वसुमित्र* रचित अभिधम्म / प्रकरण पादशास्त्र / धातुकाय पादशास्त्र, *आचार्य कल्याणी पुत्र* रचित दिव्यावदान, *नागार्जुन* रचित मध्यमिका कारिका, शुण्यवाद,  *आर्य देव* रचित चतु:शतक, *मैत्रीनाथ* रचित अभिसमयालंकार, *असंग* रचित महायान सुत्रालंकार, *दिग्नाग* रचित न्याय प्रवेश, *धर्म किर्ती* रचित न्यायबिंदु, *आचार्य शांतीदेव* रचित बौध्दाचार्य अवतार, *आचार्य अश्वघोष* रचित बुध्दचरित्रम् / सौदरानंदम् / वज्रसुची / शारीपुत्रप्रकरणम् / उर्वशी वियोग / राष्ट्रपाल ह्या ग्रंथाचे लेखन झालेले दिसुन येते. *हिनयानी ग्रंथ* म्हणुन प्रतित्यसमुत्पाद / निर्वाण प्राप्ती  हे प्रमुख ग्रंथ तर *महायानी ग्रंथ* म्हणुन प्रज्ञा पारमिता / सद्धर्म पुण्डरीक / ललीत विस्तार / अट्ठसहस्त्रिका / महावस्तु / लंकावतार सुत्र / दशभुमीश्वर / नागानंदा ह्या ग्रंथाचा उल्लेख करता येईल. *"बुध्द वंस"* ह्या प्राचिन ग्रंथात *"बुद्ध वंशावळी"* दिसुन येते. श्रीलंका देशातील *दीपवंश* (बेटांचा इतिहास) आणि *महावंश* (महान इतिहास) ही ग्रंथ प्राचिन बौध्द साहित्याची साक्ष देतात. *"विशुध्दीमग्ग / जातक कथा"* तसेच *"मिलिंद प्रश्न"* ह्या बौध्द साहित्याचाही विशेष उल्लेख करता येईल. ह्याशिवाय *"गांधार कला आणि मथुरा कला"* ह्या शिल्पकलेचा आविष्कार ही बुध्द धर्माची देणं आहे. अर्थात *"साहित्यातील सौंदर्यशास्त्र असो वा कलेतील सौंदर्यशास्त्र"* हा बुध्द धम्माचा अविष्कार आहे, हे समजून घेणे गरजेचे आहे.

           बौध्द साहित्यातील *"प्रेम भाव"* संदर्भात *बोधिसत्त्व अश्वघोष* ह्यांनी त्यांच्या जीवनात घडलेल्या *"उर्वशी वियोग"* या नाटकाचा संदर्भ देता येईल. अश्वघोष लिखित *"बुध्दचरित्रम्"* हे महाकाव्य बुद्ध जीवनावर आधारित आहे. तर *"सौदरानंदम्"* हे महाकाव्य बुद्धाचा चुलत भाऊ *आनंद* ह्यांच्या बुद्ध धम्माच्या दीक्षित प्रसंगावर आधारित आहे. बोधिसत्व अश्वघोष ह्यांचा जन्म इ. पु. १५० चा आहे. अश्वघोष ह्यांच्या साहित्यात *"सौंदर्यशास्त्र / नीतिशास्त्र / दर्शन शास्त्र / मानवशास्त्र / नैतिक वाद"* ह्या उदात्त भावाची अनुभुती होते. तर *कालिदास* ह्यांनी "अभिज्ञान शाकुंतलम् / विक्रमोर्वशीयम् / कुमारसंभवम् / रघुवंशम् / मेघदुतम् / ऋतुसंहारम्"  समान एकुण ४० रचना लिहिल्याचे सांगितले जाते. परंतु *"कालिदास ह्यांचा जन्म कधी - कुठे झाला तसेच त्यांचा मृत्यु कुठे - कधी झाला ???"* अर्थात कालिदास हे *"काल्पनिक पात्र "* आहे काय ? हा प्रश्न मात्र अनुत्तरीत आहे. ह्याशिवाय कालिदास ह्यांच्यावर अश्वघोष ह्यांच्या साहित्याचा प्रभाव दिसुन येतो. तसेच कालिदास ह्यांचे सर्व लिखाण हे *"संस्कृत"* भाषेमध्ये असले तरी काही प्रमाणात *"अपभ्रंश भाषेचा प्रभाव"* हा दिसुन येतो. *"हिब्रू संस्कृत"* भाषा हिच्या नंतर इसवी सहाव्या सातव्या शतकात *"अपभ्रंश भाषा"* ही उदयास आली. पुढे इसवी १२ व्या शतकामध्ये *"आदि हिंदी भाषा"* ही उदयाला आली. आणि *"सामान्यतः पाली प्राकृत भाषेची अंतिम अपभ्रंश अवस्था म्हणजे आदी हिंदी होय."* हे समजून घेणे गरजेचे आहे.

               भारतातील लिपीला *"ब्राम्ही लिपी"* द्वारा उगम आधारे *क्षेत्रानुसार दोन भागांमध्ये* विभागता येईल. एक - *उत्तरी धारा* - गुप्त लिपी / कुटील लिपी / शारदा लिपी / गुरुमुखी लिपी / देवनागरी लिपी. दुसरी - *दक्षिणी धारा* - तेलगु लिपी / कन्नड लिपी / तामिळ लिपी / मल्याळम लिपी / कलिंग लिपी / ग्रंथ लिपी / मध्यवेशी लिपी / पश्चिमी लिपी. ह्याशिवाय भारतातील *"खरोष्टी लिपी / चित्र लिपी / शंख लिपी / शाहमुखी लिपी / मोडी लिपी"*:ह्या प्राचीन लिपी प्रकाराचा उल्लेख करावा लागेल. *"देवनागरी लिपी"* ही इसवी ११०० मध्ये *"प्रथम प्रारूप"* स्वरुपात उदयास आली. आणि इसवी १७९६ ला देवनागरी लिपी ही व्यवहारात आली. *"उर्दु भाषा"* कालखंड हा इसवी १६४५ आहे. इसवी १८ व्या शतकात *"आधुनिक हिंदी भाषा"* ही उदयास आली. *मराठी भाषा"* हिचा पहिला शिलालेख इसवी ७०५ सालचा पुणे जवळील *"तळेगाव ढमढेरे"* येथे सापडला आहे. दुसरा शिलालेख हा इसवीज १०१२ सालचा रायगड जिल्ह्यातील अलिबाग तालुक्यातील *"अक्षी"* ह्या गावी आढळला. तिसरा शिलालेख इसवी १०१८ सालचा सोलापूर जिल्ह्यातील *"हत्तरसंग कुंडल"* येथे सापडला. चवथा शिलालेख इसवी १०३९ सालचा कर्नाटक राज्यातील *"श्रवणबेळ गोळ"* येथे सापडलेला आहे. मराठी भाषातज्ज्ञ *विश्वनाथ खरे* ह्यांनी मराठीचे मुळ हे *"तामिळ भाषेतुन"* मानलेले आहे. *डॉ श्री. ल. कर्वे* ह्यांनी सदर विधानाची पुष्टी केली आहे. *दुर्गा भागवत* ह्यांनी राजाराम शास्त्री भागवत ह्यांच्या संशोधन आधारे *"जुनी माहाराष्ट्री"* भाषा ही संस्कृत भाषेपेक्षा जुनी भाषा मानलेली आहे. परंतु सदर संस्कृत ही *"क्लासिकल संस्कृत भाषा"* होय, हे समजणे गरजेचे आहे. तर *प्रा. हरी नरके* ह्यांनी *"मराठी भाषा ही इसवी पुर्वीपासून अहिर माहाराष्ट्री - प्राचीन म-हाटी भाषेपासून शौरसेनी भाषेची उत्पत्ती मानलेली आहे. आणि शौरसेनी भाषेपासुन मागधी / पैशाची या दोन भाषेची उत्पत्ती झाली"* असा जावई शोध लावला. मराठी भाषेची *"मुख्य मराठी / अहिराणी मराठी / मालवणी मराठी/ व-हाडी मराठी / कोल्हापूरी मराठी"* असे पोट प्रकार झालेले आहेत. मराठी भाषेला *"अभिजात दर्जा"* मिळण्यासाठी *"२००० वर्षांचा इतिहास"* आवश्यक असल्यामुळे *"सातवाहन बौध्द काळातील नाणेघाट शिलालेख"* हा संदर्भ घ्यावा लागलेला आहे. मराठी भाषेला अभिजात दर्जा मिळण्यासाठी अशी कसरत करावी लागली, हे समजून घेणे गरजेचे आहे.

            महायान बौध्द संप्रदायातुन *"वज्रयान संप्रदाय"* चा उदय झाला. वज्रयान संप्रदायातुन *"तंत्रयान संप्रदाय"* उदयास आला. वज्रयान - तंत्रयान संप्रदायाने *"शैव पंथ/ वैष्णव पंथ/ साक्त पंथ"* ह्यांना जन्माला घातले. इसवी ८५० साली *शंकर* नावाचा व्यक्ति जन्माला येतो. त्याला *"प्रच्छन्न बौध्द "* ही म्हटले जाते. पुढे तो *नवव्या - दहाव्या* शतकात *आदि शंकराचार्य* बनुन चार पीठाचे गठण करतो. उत्तर - ज्योतिर्मय पीठ, बद्रीनाथ उत्तराखंड (अथर्ववेद) / दक्षिण - ऋंगेरी पीठ, रामेश्वरम् केरल (यजुर्वेद) /  पुर्व -: गोवर्धन पीठ पुरी ओरिसा (ऋग्वेद) / पश्चिम शारदा पीठ द्वारका गुजरात (सामवेद). इतकेच नाही तर महायान बौध्द संप्रदायाच्या बौध्द मठावर आपले अधिपत्य करतो. *"कागदाचा शोध दहाव्या शतकात चीनमध्ये लागलेला आहे."* अर्थात *"वेद / उपनिषद / रामायण/ महाभारत"* ह्या ग्रंथाची उत्पत्ती ही *"दहाव्या शतकानंतर"* झालेली आहे, हे समजून घेणे गरजेचे आहे. कारण सदर *"ब्राह्मणी ग्रंथाचे प्राचिन शिलालेख"* प्रमाण उपलब्ध नाहीत. *"ऋग्वेद"* ह्या ग्रंथाची प्रमाणित प्रत *"युनोस्को"* ला काहींच्या मते इसवी १४६२ साली तर काहींच्या मते २००५ साली पाठविण्यात आली आहे. अर्थात *"वैदिक धर्म / ब्राह्मणी धर्म"* हा इसवी अकराव्या - चौदाव्या शतकातील आहे, हा पुरावा म्हणायला हवा. प्रश्न हा की, मग *"ब्राह्मण वर्ग हा हिंदू धर्मीय कसा झाला ?"*  कारण हिंदु धर्म हा *"मुस्लिम / इंग्रज शासन काळात"* उदयास आला, हा इतिहास आहे.

         ‌‌ प्राचिन बौद्ध साहित्यापासुन भारतातील समस्त भाषीक साहित्याचा उगम हा झालेला आहे. त्याचा वरील संदर्भ हा पुरावा म्हणायला हवा. *"मराठी भाषा साहित्यावर असणारी ब्राह्मणी मक्तेदारी ही अन्य साहित्य वर्गातील साहित्यिक समाजाची दमन नीति सांगणारी दिसून येते."* प्रश्न हा की, अन्य साहित्यिक वर्गाने ही ब्राह्मणी साहित्य दमनगिरी कुठपर्यंत ती सहन करावी ? की *"कांग्रेसी गवताप्रमाणे"* अन्य साहित्यिक वर्गाने केवल लिखाण करावे आणि ब्राम्हणी साहित्यिक ह्यांच्या ओंजळीने *"गुलामीचे पाणी हे प्राशन"* करावे वा ब्राम्हणी एकाधिकारशाही वर्गाच्या *"बेडवरची शोषित वेश्या"* बनुन जावे, हा राहाणार काय ? हा प्रश्न आहे. आणि साहित्य लिखाणात *"केवल क्रांतीची भाषा"* लिहावी. कृतीशीलता मात्र *"आकाशातील ता-याप्रमाणे दुरवर"* आहे. मराठी भाषा साहित्यातील *"आद्य अग्रणी कवि"* हे शिंपी जातीचे *संत नामदेव महाराज* (२६/१०/१२७० ते २/१२/१२९६) / नामदेव महाराज परिवारातील आणि वयाने वरिष्ठ *संत जनाबाई* (१२५८ ते १३५०) / महार जातीचे *संत चोखामेळा* (१२७३ ते १३३८) ह्यांच्या लिखाणाला आम्ही न्याय देणार आहोत वा नाही ? की केवळ भिक्षेकरी ब्राह्मणी साहित्यिक वर्गाच्या दरवाजावरील कुत्रे बनुन *मुकुंदराज* (१२ वे शतक) / *संत ज्ञानेश्वर महाराज* (१२/०८/१२७५ ते २/१२/१२९६) ह्यांना *"आद्य अग्रणी कवि"* म्हणुन स्वीकार करणार आहोत ? ह्याशिवाय सोनार जातीचे *संत नरहरी सोनार* / चोखामेळा परिवारातील *संत सोयराबाई / संत निर्मळाबाई / संत कर्ममेळा* / ब्राह्मण जातीचे *संत एकनाथ महाराज* / वाणी जातीचे *संत तुकाराम महाराज* (२१/०१/१६०८ ते १९/०३/१६५०) ही सर्व संत मंडळी पंढरपूरच्या *"विठोबा / बुद्ध"* ह्यांना पुर्णतः शरण गेलेली असल्यामुळे त्यांचा साहित्यातील खरा इतिहास रचला गेला नाही. आम्हाला हा इतिहास नव्याने लिहावा / रचावा लागणार आहे. ब्राम्हण धर्माचे *संत रामदास स्वामी* (१६०६ ते १६८२) ह्यांनी ब्राह्मणी धर्म व्यवस्थेची कास धरल्यामुळे त्यांचा उदोउदो करण्यात आला. तर संत रामदास स्वामी ह्यांचे दुरचे नातलग आणि वरिष्ठ असलेले *एकनाथ महाराज* मात्र वंचित राहातात. महान *छत्रपती शिवाजी महाराज* हे जगतगुरु *संत तुकाराम महाराज* ह्यांना गुरु मानले असतांना, ब्राह्मणी व्यवस्थेने *संत रामदास स्वामी* ह्यांना गुरु (?) दाखवून खोटा इतिहास लिहिला आहे. आम्हाला हा खोटा इतिहासही मिटवायचा आहे. *ब्राम्हणी व्यवस्थेच्या साहित्यिकांचे साहित्य विश्वातील सौंदर्यशास्त्र कोणते ?*  मग *"नैतिक वाद"* हा विषय खुप दुरवरच्या आहे. अर्थात ब्राह्मणी साहित्यिक (?) ही केवळ *"भोगवादाचे प्रतिक"* आहेत, हे समजून घेणे गरजेचे आहे.

        जय भीम !!!

----------------------------------------

▪️ *डॉ मिलिन्द जीवने 'शाक्य'*

        नागपूर दिनांक ९ नोव्हेंबर २०२५

        मो. न. ९३७०९८४१३८, ९२२५२२६९२२

🌹 *प्रेमाचा घास हा !*

       *डॉ मिलिन्द जीवने 'शाक्य'*

        मो. न. ९३७०९८४१३८

प्रेमाचा घास हा हृदयी भरवितांना

हे बुध्द सत्याची ती जाणिव दिली...

मनाच्या वेदना ह्या तु जाणतांना

शिक्षण कुशीची ती चेतना दिली

तुटलेल्या ह्या त्या जोड भावनांना

ही सुर्य क्रांतीची ती मशाल दिली...

ह्या दिलेल्या शब्दांना तु जागतांना

कधी ना संग तुझी ती दुरी झाली

हे मायेचा ओलावा आम्हास देतांना

हृदयी करुणा तुझी ती दिसुन आली...

हे समग्र क्रांतीची भाषा ही करतांना 

बुध्द अहिंसेची ना ही ढळता झाली

ह्या वैरत्वा सोडुन मैत्री गीत गातांना

बुध्द संगिताची विश्वाला दिशा आली...

------------------------------------

नागपूर दिनांक ८ नोव्हेंबर २०२५

 👌 *भीम सुर्याचा जन्म झाला !*

       *डॉ मिलिन्द जीवने 'शाक्य'*

       मो. न. ९३७०९८४१३८

नको छेडु रे ती तार माणसी वेदनांना

आता इथे भीम सुर्याचा जन्म झाला...

परंपरेच्या आलेल्या ह्या दु:ख यातनांना

बुध्दाच्या विचारातुन क्रांती बोध झाला

पुनश्च आलेल्या पेशवी गुलामी पाशांना 

ह्या राजा राणी बंधनातून तो मुक्त झाला...

हे अहिंसा करुणा ती मनात रुजवितांना

बुध्द प्रेम मैत्रीचा संदेश हा जागृत झाला

युध्द की बुध्द हा विवाद जगी रे पेटतांना

बाबांच्या दीक्षा बोध क्रांतीचा उदय झाला...

भीमा कोरेगाव युध्दाची झलक पाहतांना 

तुझ्या सारखे छप्पन हा इतिहास झाला

बाबांनी आपल्या त्या क्रांतीला पेलतांना 

महार शौर्याचा तो इतिहास जागृत झाला...

------------------------------------------

नागपूर दिनांक ५ नोव्हेंबर २०२५

 🌿  *Who Is the True Founder of Ayurveda — Buddha or Dhanvantari?* (A Research-Based Article)

       ✍️  *Dr. Milind Jiwane “Shakya”*

National President, Civil Rights Protection Cell

Ex–Visiting Professor, Dr. B. R. Ambedkar University of Social Sciences, Mhow (M.P.)

Former Medical Officer / House Surgeon

International Conference Research Paper Evaluator

Mob. No. 9370984138 / 922522692

English Translation: *Adv. Anil Vaidya* (Ex Judge)

🔹 *In My Student Life :*

During our student days, we were taught that “Dhanvantari” was the founder of Ayurveda — and that Dhanvantari was considered an “incarnation of Vishnu.” We were told that the origin of Ayurveda lay in the mythological story of “Samudra Manthan” (the churning of the ocean). However, during my student life, I came across a book titled *"Bharatache Pranacharya”* (The Life-Givers of India) in which the originator of Ayurveda was mentioned as *“Avalokiteshvara”*— meaning “the one who looks upon the world with compassion.” At that time, I was serving as the President of the *"Dr. Ambedkar Ayurvedic Medicos Association"*. The Association regularly organized statewide essay competitions that received overwhelming participation. Later, I published a souvenir titled *“Avalokiteshvara,”* compiling the prize-winning essays. Recently, after listening to *Dr. Rajendra Prasad Singh’s* enlightening lecture *“Buddha is the Real Baidyanath (Bhaisajya Guru),”* those old memories resurfaced in my mind.

🔹 *The Need for Surgery on False History :*

For centuries, false historical narratives have been deeply implanted in our minds. Mere lectures or discourses cannot easily remove these distortions. In medical terms, I would call this condition *“mental paralysis.”* Now, the time has come to perform “historical surgery” to remove the infection of falsehood from our collective consciousness. *"Dhanvantari or Buddha?* Two Opposing Traditions

The ideas that “Dhanvantari is the founder of Ayurveda” and that “Ayurveda emerged from the Samudra Manthan” both originate from Brahmanical texts.

On the other hand, Ayurveda is described as an *“Upaveda of the Atharvaveda.”* If we consider this claim, it implies that the *"Vedic period"* occurred between the 11th and 14th centuries CE.

🔹 *The four Vedic monastic seats (Mathas) established are as follows :*

1. Shringeri Peetha – *Yajurveda* (Kerala)

2. Sharada Peetha – *Samaveda* (Gujarat)

3. Jyotirmath Peetha – *Atharvaveda* (Uttarakhand)

4. Govardhan Peetha – *Rigveda* (Odisha)

These Vedas are written on *"paper, not on palm leaves, copper plates, or stone inscriptions."* Yet, paper was invented in **China only around the 10th century CE"*. This fact itself raises serious doubts about the authenticity of the so-called *"Vedic origin of Ayurveda."*

🔹 *If we look at human history* — from the Stone Age to the Bronze and Iron Ages — people then lived in primitive conditions, often *"unclothed / uncultured."* How, then, could there have existed a gold-adorned Vishnu or Dhanvantari in such a period ? This question alone reveals the mythological nature of these claims. *Buddha’s Era* — A Historical Context *"Modern carbon dating"* has confirmed that Lord Buddha was born in *623 BCE (not 563 BCE).* At that time, there were distinct lineage-based communities — Shakya, Koliya, Haryaka, Maurya, etc. The spoken language of Buddha’s era was *"Pali language"*, and the script was *"Brahmi Script."* In the 1st century BCE, Buddhism split into *"Hinayana and Mahayana traditions."* The Mahayana Buddhists refined Pali and developed what later became *"Hibru Sanskrit."* Today Sanskrit is **Classical Sanskrit "* and script is *"Deonagri."* In the 9th century CE *(around 850 CE), Adi Shankaracharya* was born — a *“crypto-Buddhist”* who later established the *"four monastic Peethas"* and gradually took control over *"Mahayana Buddhist monasteries."* It was during this era that Buddhism declined and the *"Brahmanical / Vedic religion"* rose to prominence (11th–14th centuries CE). Medical Science in the Buddhist Period During the time of the Buddha, great universities such as *"Taxila, Nalanda, Vikramshila, Pushpagiri, Vallabhi, and Odantapuri"* flourished. These centers imparted education in medicine, surgery, nursing, gynecology, obstetrics, and pharmacology. Famous students of that period included Jivaka, Bimbisara, Ajatashatru, and Vasubandhu. Historical evidence from the *"Boer Manuscripts"* discovered in the Kucha region of China mentions Charaka and Sushruta. Both Emperor Ashoka and Emperor Jayavardhana of Cambodia established numerous hospitals and dispensaries for public welfare.

----------------------------------------

 👌 *हे बुद्ध सुर्याने !*

       *डॉ मिलिन्द जीवने 'शाक्य'*

        मो. न. ९३७०९८४१३८

ही सांज ना व्हावी रे ह्या प्रात: मनाची

हे बुध्द सुर्याने जगाला शांती दिली ही...

सृष्टी प्रेमाच्या ह्या त्या निसर्ग चक्राची

हिरवळ दाट छाया बिखरे ती जगावर

मृत्यू सत्याच्या ह्या त्या तांडव नृत्याची

भिती हर मनाला कां लागली असे ही...

शब्दांचे निखारे असो वा भाषा प्रेमाची

हे राणी वदले आणि राजा दाढी हाले

शब्दांचे वाटोळे ती ह्या माणसी जगाची

विभिन्न रुपे मनाची ती खुप बदले रे ही...

कालानु परीक्षा ही क्रांती प्रतीक्रांतीची

तो इतिहास झाला नि इतिहास संपला

हा माणुस घडला आणि माणुस संपला

ह्या इतिहासाची नोंद ना खरी दिसे ही...

---------------------------------------

नागपूर दिनांक १ नोव्हेंबर २०२५

 🌿 *आयुर्वेद शास्त्राचे खरे जनक — बुद्ध आहेत की धन्वंतरी ?* (एक संशोधन लेखन)   

    ✍️ *डॉ. मिलिंद जीवने ‘शाक्य’, नागपूर*

राष्ट्रीय अध्यक्ष, सिव्हिल राइट्स प्रोटेक्शन सेल

एक्स व्हिजिटिंग प्रोफेसर, डॉ. बी आर आंबेडकर सामाजिक विज्ञान विद्यापीठ, महू (म.प्र.)

माजी वैद्यकीय अधिकारी / हाऊस सर्जन

आंतरराष्ट्रीय परिषदेत  संशोधन पेपर परीक्षक

मो. न. ९३७०९८४१३८, ९२२५२२६९२२

मराठी अनुवाद : *एड. अनिल वैद्य* (भुतपुर्व न्यायाधीश)

          आमच्या विद्यार्थी जीवनात आम्हाला शिकवले जायचे की — आयुर्वेदाचे उद्गाता *"धन्वंतरी"* आहेत.  आणि धन्वंतरी हे *“विष्णूचे अवतार”* मानले जातात. तसेच आयुर्वेदाचा उगम *“समुद्र मंथन”* या पौराणिक कथेतून झाला, असे सांगितले गेले. पण माझ्या विद्यार्थी जीवनात मी वाचलेले एक ग्रंथ होते — *“भारताचे प्राणाचार्य”* त्या पुस्तकात आयुर्वेदाचे उद्गाता *“अवलोकितेश्वर”* (अर्थात – करुणेच्या दृष्टीने जग पाहणारा) असे नमूद केले होते. मी त्या काळात *“डॉ. आंबेडकर आयुर्वेदिक मेडिकोज असोसिएशन”* चा अध्यक्ष होतो. त्या असोसिएशनच्या वतीने महाराष्ट्र पातळीवर निबंध स्पर्धा आयोजित केली जात असे आणि त्याला मोठा प्रतिसाद मिळत असे. नंतर मी त्या पारितोषिक प्राप्त निबंधांची *“अवलोकितेश्वर”* ही स्मारिका प्रकाशित केली. अलीकडेच मी *डॉ. राजेंद्र प्रसाद सिंह* यांचे *“बुद्ध हेच बैद्यनाथ (भैषज्यगुरु) आहेत”* हे व्याख्यान ऐकले आणि माझ्या त्या जुन्या आठवणी ताज्या झाल्यात.

🔹 *खोट्या इतिहासाची सर्जरी करणे आवश्यक -*

        आपल्या मनात शतकानुशतकांपासून खोटा इतिहासाचा कीडा घातला गेला आहे. तो केवळ संशोधन व्याख्यानांमुळे सहज जात नाही.

या मानसिक स्थितीला मी वैद्यकीय भाषेत *“मेंटल पॅरालिसिस”* म्हणेन.आता या खोट्या इतिहासावर *“इतिहास सर्जरी”* करण्याची वेळ आली आहे.

🔹 *धन्वंतरी की बुद्ध? दोन विरोधी परंपरा -*

        *“आयुर्वेदाचा उद्गाता धन्वंतरी”* आणि *“समुद्र मंथनातून त्याचा उगम”*— या दोन्ही कल्पना ब्राह्मणवादी ग्रंथांतून आलेल्या आहेत.

दुसरीकडे आयुर्वेदाला *“अथर्ववेदाचा उपवेद”* असे म्हटले जाते. जर तसे मानले, तर *"वेदांचा कालखंड इसवी सन ११वी ते १४वी शतक"* यामध्ये येतो. चार वेदांच्या पीठांची स्थापना —

1. *शृंगेरी पीठ* (यजुर्वेद – केरळ)

2. *शारदा पीठ* (सामवेद – गुजरात)

3. *ज्योतीर्मठ पीठ* (अथर्ववेद – उत्तराखंड)

4. *गोवर्धन पीठ* (ऋग्वेद – ओडिशा)

         हे सर्व वेद ग्रंथ *"कागदावर"* लिहिलेले आहेत, *"ताडपत्र, ताम्रपट किंवा शिलालेखावर नाहीत"* आणि कागदाचा शोध **चीनमध्ये इ.स. १०व्या शतकात"* लागला!

🔹 *वास्तविक ऐतिहासिक संदर्भ -*

      मानव इतिहास पाहिला तर — पाषाण युग, कांस्य युग, लोखंड युग या कालखंडात माणूस नग्न होता. मग सुवर्णाभूषित विष्णू-धन्वंतरी कसे काय अस्तित्वात असतील? हा प्रश्न महत्त्वाचा आहे.

🔹 *बुद्धांचा जन्म इ. पू. ६२३ (इपु ५६३ नव्हे) मध्ये झाला,* हे कार्बन डेटिंगद्वारे सिद्ध झाले आहे. त्या काळात *"वंशव्यवस्था"* अस्तित्वात होती — शाक्य, कोलिय, हर्यक, मौर्य इत्यादी. बुद्धकालीन *"भाषा पाली"* आणि *"लिपी ब्राह्मी लिपी"* होती. बुद्ध धर्म पहिल्या शतकात *"हिनयान-महायान"* संप्रदाय यामध्ये विभक्त झाला. महायानां संप्रदायानी *"पाली भाषेवर संस्कार करून हिब्रू-संस्कृत भाषेचा अविष्कार केला." इसवी ८५० या कालखंडात *शंकराचार्य* यांचा जन्म झाला.

ते **प्रच्छन्न बौद्ध** होते आणि नंतर त्यांनी *“चार पीठे”* स्थापून *"महायान बौद्ध विहारांवर"* अधिपत्य मिळवले.

याच काळात *"बौद्ध धर्माची अधोगती"* आणि *"वैदिक धर्म / ब्राह्मण धर्माचा"* (इसवी ११ - १४) उदय झाला.

🔹 *बुद्धकालीन विद्यापीठे आणि चिकित्सा विज्ञान -*

      ‌बुद्ध काळात *"तक्षशिला, नालंदा, विक्रमशिला, पुष्पगिरी, वल्लभी, ओदंतपुरी"* अशी बौद्ध विद्यापीठे होती. या विद्यापीठांत *"वैद्यकशास्त्र, शल्यक्रिया, नर्सिंग, स्त्रीरोग, प्रसूतीशास्त्र, औषधनिर्मिती"* इत्यादींचे शिक्षण दिले जात असे. त्या काळातील *जीवक, बिंबिसार, अजातशत्रु, वसुबंधु* हे प्रसिद्ध विद्यार्थी होते. **बौद्ध विहारांमध्ये चिकित्सालये"* होती, याचे पुरावे चीनच्या कुचा प्रदेशातील *"बोअर पांडुलिपी”* मध्ये सापडतात.

त्या पांडुलिपीत चरक आणि सुश्रुत यांचा उल्लेख आहे.*सम्राट अशोक आणि कंबोडियाचा सम्राट जयवर्धन* यांनी अनेक चिकित्सालये आणि औषधालये स्थापन केली होती.

🔹 *बुद्ध – वैद्यनाथ किंवा भैषज्यगुरु -*

         *जपान, चीन आणि तिबेट या देशांमध्ये बुद्धांना Medicine Buddha (भैषज्यगुरु)* म्हणून पूजले जाते. *“The Buddha and His Dhamma” *या ग्रंथात डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी *"बुद्धांच्या रुग्णसेवा कार्याचे"* सुंदर वर्णन केले आहे — अतिसाराने त्रस्त भिक्खूची सेवा स्वतः बुद्धांनी केली,

*स्थविर वक्कली, गृहपति नकुलपिता, महानाम, सप्रबुद्ध"* यांचा उपचार त्यांनी केला. हे सर्व दाखवते की बुद्ध हेच *"वैद्यांचे वैद्य – भैषज्यगुरु"* होते.*धन्वंतरी* ही कल्पना पौराणिक आणि दंतकथांवर आधारित आहे.

🔹 *आयुर्वेद नायकांचा ऐतिहासिक कालखंड*

         *आचार्य जीवक* – इ.पू. ५वे शतक. बिंबिसार आणि बुद्धांचे वैद्य. चिकित्सक तसेच शल्यचिकित्सक.*आचार्य वाग्भट* – इ.पू. ५वे शतक. अष्टांग संग्रह व अष्टांग हृदय ग्रंथांचे लेखक. *आचार्य सुश्रुत* – इ.पू. ७वे शतक. शल्य चिकित्साचे जनक मानले जातात, पण त्यांचा कालखंड वादग्रस्त. *आचार्य चरक* – इ.पू. १५०-२००. चरकसंहिताचे लेखक, सम्राट कनिष्काचे राजवैद्य. हे सर्व आचार्य बौद्ध धर्मीय होते. म्हणूनच आयुर्वेदाचा उगम *"बुद्धकालीन"* आहे, *"समुद्र मंथनातून"* नव्हे. बुद्धांचा करुणामय धम्म आणि **रुग्णसेवा हीच खरी आयुर्वेदाची पायाभूत तत्त्वे आहेत."* बुद्ध म्हणजेच भैषज्यगुरु – वैद्यनाथ. त्यांच्या शिकवणीतूनच वैद्यकशास्त्राचा विकास झाला.*धन्वंतरी* हा पात्र फक्त ब्राह्मण ग्रंथांनी निर्माण केलेला एक पौराणिक मिथक आहे.

*"बुद्ध हेच आयुर्वेदाचे खरे जनक आहेत"* — करुणेचे, विज्ञानाचे आणि मानवसेवेचे प्रतीक.

-------------------------------------

*✍️ डॉ. मिलिंद जीवने ‘शाक्य’*

नागपूर, २६ ऑक्टोबर २०२५

मराठी अनुवाद : *एड. अनिल वैद्य* (भुतंपुर्व न्यायाधीश)

 ☘️ *आयुर्वेद का सही जन्मदाता बुध्द है या धनवंतरी ! आयुर्वेद नायक चरक - सुश्रुत - जीवक - वाग्भट इनका वैद्यकीय कालखंड !*

       *डॉ मिलिन्द जीवने 'शाक्य',* नागपुर १७

राष्ट्रिय अध्यक्ष, सिव्हिल राईट्स प्रोटेक्शन सेल 

एक्स व्हिजिटिंग प्रोफेसर, डॉ बी आर आंबेडकर सामाजिक विज्ञान विद्यापीठ महु मप्र 

एक्स मेडिकल ऑफिसर / हाऊस सर्जन

आंतरराष्ट्रीय परिषद के संशोधन पेपर के परिक्षक

मो. न. ९३७०९८४१३८, ९२२५२२६९२२

           हमारे छात्र जीवन में आयुर्वेद अध्ययन करते समय *"आयुर्वेद के उद्गाता धनवंतरी"* पढाया जाता था. और धनवंतरी को *"विष्णु का अवतार"* (?) माना गया है. आयुर्वेद का *"उगम ३००० - ५००० साल पहले ही समुद मंथन"* (?) से बताया गया है. और आयुर्वेद के इतिहास ग्रंथ भी उसी का बोध कराते है. उसी छात्र जीवन में मैने एक आयुर्वेद ग्रंथ *"भारत के प्राणाचार्य"* पढी थी. वहां आयुर्वेद के उद्गाता *"अवलोकितेश्र्वर"* (अर्थ - करुणा के साथ संसार को देखने वाला) का वहा जिक्र था. मेरे छात्र जीवन में मैं *"डॉ आंबेडकर आयुर्वेदिक मेडिकोज असोसिएशन"* का अध्यक्ष भी रहा. तब असोसिएशन की ओर से, महाराष्ट्र स्तर पर *"निबंध स्पर्धा"* का आयोजन मैं करता था. सदर निबंध स्पर्धा को बहुत अच्छा प्रतिसाद मिलता रहा और वह निबंध स्पर्धा आयोजन का एक नाम भी था. पाच साल बाद *"मैने पारितोषिक प्राप्त निबंध"* की एक स्मारिका *"अवलोकितेश्र्वर"* भी मेरे संपादन में निकाली थी. अचानक यु ट्युब पर *डॉ. राजेंद्र प्रसाद सिंह* इनका *"बुध्द ही बैद्दनाथ (भैषज्यगुरु) है"* यह व्याख्यान सुनने पर, मेरे छात्र जीवन की यादें ताजा हो गयी. वैसे तो *"प्राचीन बुध्दीझम पर संशोधन व्याख्यान / लिखाण"* करनेवाले बहुत ही गिने चुनें मान्यवर कार्यरत है. परंतु प्राचिन परंपरा से जो *"गलत इतिहास का किडा"* हमारे मन मस्तिष्क में डाला गया है, वह हमारे / मान्यवरों के *"संशोधन व्याख्यान / लिखाण"* करने से भी, सहजता से / मन से जानेवाला नही है. दुसरे अर्थों में इस मानसिक व्यवस्था को, हमारी मेडिकल भाषा में,*"मेंटल पॅरालिसिस"* ही कह सकते हैं. अब उस *"गलत इतिहास सर्जरी"* को ओर हम बढते हुये *"इतिहास सर्जरी"* करेंगे.

          *"आयुर्वेद का प्राय: उद्गाता धनवंतरी / आयुर्वेद का उगम समुद्र मंथन"* से, यह दोनो भी अलग अलग विचारधारा *"ब्राह्मणी ग्रंथ"* देते है. दूसरी ओर आयुर्वेद को *"अथर्ववेद का उपवेद"* भी कहा गया है. अगर आयुर्वेद को *"अथर्ववेद का उपवेद"* मान लिया गया तो, *"वेद का निर्माण इसवी ११ - १४ शती"* में, भारत के इन *"चार पीठो"* में हुआ है. *ऋंगेरीपीठ* केरल (यजुर्वेद) / *शारदा पीठ* गुजरात (सामवेद) / *ज्योतीर्मठ* उत्तराखंड (अथर्ववेद) / *गोवर्धन पीठ* ओरिसा (ऋग्वेद). महत्वपूर्ण विषय यह कि, *"चार वेद"* यह तो *"कागद"* पर अंकीत है. *"ना कि किसी शिलालेख / ताम्रपट / ताडपत्र पर अंकित है."* और कागज का शोध यह *"इसवी दसवी शती में चायना"* देश में लगा है. *"ऋग्वेद "* की प्रमाणित प्रत *"युनोस्को को सन २००७"* को भेजी गयी.  *"रामायण / महाभारत / वेद / उपनिषदे"* आदी सभी ग्रंथ कागज पर अंकित है. दुसरा विषय यह कि, भारत के *"पांच लाख साल"* के प्राचिन मानव की खोपडी *"नर्मदा मॅन"* मध्य प्रदेश में मिली है. जो मानव पुर्णतः नग्न रहते थे. *पुर्व पाषाण काल* (इ. पु. २५००० - १२०००) / *मध्य पाषाण काल* (इ. पु. १२०००- १००००) / *नव पाषाण काल*(इ. पु.  १०००० - ३५००) / *कांस्य युग* (इ. पु. ३३०० - १२००) / *लौह युग* (इ. पु. १२०० - ५५०) रहा है. फिर *विष्णु / धनवंतरी* ये *"स्वर्ण आभुषणधारी / कपडेधारी"* कैसे है ? यह प्रश्न है. वास्तविकता यह कि, *"बुध्द का जन्म"* यह कार्बन डेटिंग शोध से, *इ. पु. ६२३* (इ. पु. ५६३ नहीं) बताया गया है. बुध्द काल में *"वंश व्यवस्था"* ही रही थी. जैसे कि - शाक्य वंश / कोलिय वंश / हरयक वंश / मौर्य वंश आदि... बुद्ध काल में *"ब्राम्ही लिपी / धम्म लिपी"* थी. और भाषा यै *"पाली भाषा"* थी. इसवी *"पहिली शती"* / तिसरी बुद्ध संगिती में, बुद्ध धर्म यह *"हिनयान / महायान"* संप्रदाय में विभक्त हुआ. महायान ने *"पाली भाषा पर संस्कार कर "हिब्रू संस्कृत भाषा " का आविष्कार"* किया. लिपी लेकिन *"ब्राम्ही लिपी"* ही थी. उसके बाद पहिली ते पाचवी शती में *"अपभ्रंश भाषा"* का / बारावी शती में *"आदि हिंदी भाषा"* का जन्म हुआ. *"पाली प्राकृत भाषा की अंतिम अपभ्रंश अवस्था ही आदि हिंदी भाषा है,"* इसे मान्यता है. और अठरावी शती में *"आधुनिक हिंदी भाषा"* का उगम हुआ. *देवनागरी लिपी"* का प्राथमिक स्वरुप *"इसवी ११००"* का रहा  है, परंतु वह व्यवहार में *"इसवी १७४०"* में आयी. उसके बाद / आज की संस्कृत भाषा यह *"क्लासिकल संस्कृत "* उगम होने के पश्चात / उसकी लिपी यह *"देवनागरी लिपी "* ही रही है.

           बुध्द धर्म का पहिली शती में *"महायान - हिनयान"* संप्रदाय में विभक्त होने के बाद / पाचवी शती में महायान ने *"वज्रयान"* संप्रदाय को / एवं आठवी शती में वज्रयान ने *"तंत्रयान"* संप्रदाय को जन्म दिया. इसवी ८५० को *शंकर* नामक व्यक्ती का जन्म होता है. वह *"प्रछन्न बौध्द"* भी कहलाया जाता है. इसवी दसवी शती में *"वज्रयान - तंत्रयान"* संप्रदाय ने, *"शैव पंथ / वैष्णव पंथ / शाक्त पंथ"* को जन्म दिया. वही शंकर नामक व्यक्ती स्वयं को *"आदि शंकराचार्य"* घोषित कर, उपरोक्त पॅरा में लिखे गये *"चार पीठों"* का निर्माण करता है. महत्वपूर्ण विषय यह कि, आदि शंकराचार्य ये *"महायान बौध्द विहारो"* पर अधिपत्य जमाता है. बुध्द धर्म की *"अवनति की शुरुवात दसवी शती"* से होती है. *"वैदिक धर्म / ब्राह्मण धर्म"* का उदय भी, *"इसवी ११ - १४ वी शती"* में होता है. बुध्द काल में *"ब्राह्मण वर्ग"* अस्तित्व होने का कोई प्रमाण नहीं है. बुध्द काल में *"बम्हण"* शब्द प्रयोग दिखाई देता है. *"ब्राह्मण"* शब्द से उसका कोई संबंध नहीं है. पाली भाषा में *"(र्) / ऋ / श / क्ष / त्र / ज्ञ"* शब्द नहीं है. *"सम्राट अशोक शिलालेख"* में भी, *कौटिल्य - चाणक्य ब्राह्मण"* या कोई *"ब्राह्मण वर्ग"* का उल्लेख नहीं है. मौर्य काल में युनानी राजदुत *मेगास्थनीज* सात साल दरबार में रहा था. उसने *"इंडिका"* ग्रंथ की रचना कि, जहाँ *"मौर्य काल में सात वर्ग"* का जिक्र किया है. वे वर्ग है - *"विद्वान वर्ग / खेतिहार वर्ग / पशुपालक वर्ग / कारागिर वर्ग / सैनिक वर्ग / दुकानदार वर्ग / गरिब वर्ग."* उसके बाद पहिली शती में, इराणी विचारविद *"एरियन"* भी अखंड भारत - पाकिस्तान आता है. वह भी *"इंडिका"* ग्रंथ की रचना करता है. एरियन भी मेगास्थनिज के विचारों को ही मानता है. इसवी ९ - १० वी शती में *"अलबरुनी"* भी उसी इतिहास को संदर्भ कोट करता है. बुध्द काल में *"बम्हण"* शब्द *"विद्वान वर्ग"* अर्थ में / दुसरा भी अर्थ है *"समन / सुनना".*  अर्थात बुद्ध काल में *"वैदिक धर्म / ब्राह्मण धर्म"* नहीं था. वह इसवी ११ - १४ वी शती की उपज है. *"सिंधु घाटी सभ्यता"* (इ. पु. ३३०० - १९००) में भी हमे, *"वैदिक धर्म / ब्राह्मण धर्म"* के "स्टेफी चरवाह" का *"DNA"* नहीं दिखाई दिया. उस संस्कृती में *"पहिला बुध्द - ताण्हणकर बुध्द के स्तुप"* के प्रमाण दिखाई देते है.

            अब हम *"प्राचिन बौध्द विद्यापीठ"* का इतिहास देखेंगे. *"तक्षशिला विद्यापीठ"* (अखंड भारत - पाकिस्तान) इ. पु. ६०० - ५०० कालखंड है. इसवी ५ वी शती में *"हुण आक्रमणकारीयों"* ने उसे नष्ट किया. वहां सभी विद्या शाखाओं का विद्यार्जन केंद्र रहा था. *जीवक / बिंबिसार / अजातशत्रू / वसुबंधु* समान महान विद्वान, वहां के छात्र रहे है. *"मिथिला विद्यापीठ"* (अखंड भारत - नेपाल) इ. पु. १०० - इसवी ५०० समृध्दी कालखंड रहा है. इसवी १० - १२ वी शती मे, *"तुर्क आक्रमणकारी - बख्तियार खिलजी"* ने उसे नष्ट किया. *"नालंदा विद्यापीठ"* (अखंड भारत - बिहार) इसवी ४२७ कालखंड में बौध्द सम्राट कुमारगुप्त ने स्थापित किया. इसवी १२ वी शती में *तुर्क आक्रमणकारी - बख्तियार खिलजी* ने उसे नष्ट किया था. *"विक्रमशीला विद्यापीठ"* (अखंड भारत - बिहार) आठवी शती काल में बौध्द सम्राट *धर्मपाल* (पाल वंश) स्थापित किया. इसवी १३ वी शती में *"तुर्क आक्रमणकारी - बख्तियार खिलजी* ने उसे नष्ट किया. *"वल्लभी विद्यापीठ "* (अखंड भारत - गुजरात) बौध्द सम्राट *मैत्रक राजवंश* ने, *"हिनयान बौध्द संप्रदाय"* के लिये खास स्थापित किया था. इसवी ८ वी शती में *"अरबों आक्रमणकारीयों"* ने उसे नष्ट किया. *"पुष्पगिरी विद्यापीठ"* (अखंड भारत - ओरिसा) इसवी ३ शती में स्थापित हुआ और आठवी शती में वह नष्ट हुआ. *"जगद्दला विद्यापीठ"* (अखंड भारत - बांगला देश) इसवी ११ - १२ वी शती में बौध्द सम्राट *पाल वंश* ने इसे स्थापित किया. बाद में *"मुस्लिम आक्रमणकारीयों"* ने उसे नष्ट किया. *"सोमपुरी विद्यापीठ"* (अखंड भारत - बांगला देश) इसवी ८ वी शती मे बौध्द सम्राट *धर्मपाल* (पाल वंश) ने स्थापित किया. *"मुस्लिम आक्रमणकारीयों / अशांती"* के कारण उसे नष्ट किया गया. *"कन्याकुब्ज विद्यापीठ"* (अखंड भारत - उत्तर प्रदेश) इसवी ५ - ६ वी शती काल में, *सम्राट हर्षवर्धन* द्वारा इसे स्थापित किया गया. इसवी ११ वी शती में  गजना के सुलतान *मोहम्मुद बिन कासिन बख्तियार खिलजी* ने इसे नष्ट किया. *"ओदन्तपुरी विद्यापीठ"* (अखंड भारत - बिहार) इसवी ८ वी शती में पाल वंश के बौध्द सम्राट *गोपाल* द्वारा इसे स्थापित किया गया. इसवी १३ वी शती में *"मोहम्मद बिन कासिन बख्तियार खिलजी* ने उसे नष्ट किया था. *"शारदापीठ विद्यापीठ"* (अखंड भारत - पाकिस्तान व्याप्त कश्मिर) इसवी ६ शती में स्थापित किया गया. *बख्तियार खिलजी* ने नष्ट करने का प्रयास के बाद भी सन १९४७ तक वह रहा. बाद में वह खंडहर में तब्दील हुआ. भारत के इतिहास में *"प्राचिन बौध्द विद्यापीठ"* नष्ट करने का संदर्भ भी, *"मुस्लिम आक्रमणकारी"* बताये जाना / वह एक अर्थ से *"पुर्ण सत्य नहीं"* है. *"वैदिक धर्म / ब्राह्मण धर्म"* उगम - बुध्द धर्म की अवनती / बुध्द धर्म प्रति *"ब्राह्मणी द्वेष"* के कारण, ब्राह्मण वर्ग द्वारा *"मुस्लिम शासक वर्ग* को भडकाना रहा है. वह कालखंड हमें वह प्रमाण दे जाता है.

           तथागत बुद्ध के बडे *"रुग्ण सेवा"* का संदर्भ, उन्हे *"भैषज्यगुरु या बैध्दनाथ"* से जोडा गया है. जापान / चीन / तिब्बत में *"बुध्द को Medicine Buddha"* के रुप मे माना जाता है. *Science of Medicine and Surgery in Buddhist India"* Written" By - Meena Talim यह पुस्तक / *"Asceticism and Healing in Ancient India (Medicine in the Buddhist Monastery)"* Written By - Kennyth G Zysk यह पुस्तक *"प्राचीन बौध्द कालखंड का चिकित्सा विज्ञान"* का बोध कराता है. प्राचीन बौद्ध विहारों (मठ) में *"चिकित्सालय"* होने का प्रमाण भी है. उस काल में ३० प्रकार की दवाईयां / ६५ प्रकार के स्वास्थ पेय / ५० प्रकार के रोग, जिसमे १७ प्रकार के विशेष रोग का अध्ययन / ११ प्रकार की सर्जरी / ७१ प्रकार के शल्य उपकरण / महिला वर्ग संबध में, बांझपण - गर्भधारणा - प्रसव - प्रसव दिनचर्या - नर्सिंग - असहायों का निवासस्थान आदि का उल्लेख है. सदर संदर्भ *"चायना देश के कुचा में मिली पांडुलिपी"* जीसे अंग्रेज अफसर एच. बोअर द्वारा खोज होने के कारण, उस पांडुलिपी को *"बोअर पांडुलिपी"* नाम दिया गया है. उस पांडुलिपी में आयुर्वेद नायक *"चरक / सुश्रुत"* इनका संदर्भ है. *चक्रवर्ती सम्राट अशोक* इन्होने भी बहुत से *"चिकित्सालय"* का निर्माण किया था. कम्बोडिया का बौध्द सम्राट *जयवर्धन* इन्होने भी १०२ चिकित्सालय / ७९८ औषधालय / १२१ विश्रामगृह का निर्माण, सम्राट अशोक के आदर्श विचारों पर ही किया था. पटना (बिहार) के प्राचिन बौध्द विहार में, *"चिकित्सालय का खंडहर"* मिले हैं. *श्रीलंका"* (सिलोन) में भी, बौध्द विहार में चिकित्सालय के खंडहर मिले हैं.

             ‌तथागत बुद्ध द्वारा *"रुग्न सेवा"* किये जाने का संदर्भ, *बाबासाहेब डॉ आंबेडकर* द्वारा लिखित  - *"The Buddha and his Dhamma"* यह धम्म ग्रंथ भी कर जाता है. सदर धम्म ग्रंथ में बाबासाहेब डॉ आंबेडकर ने, *"एक बौध्द भिक्खु जब अतिसार"* व्याधी से पिडित है, तब *"बुध्द स्वयं अपने हाथो से"* उनकी देखभाल करते है. दुसरा संदर्भ राजगृह में  *स्थविर वक्कली* का है. तिसरा संदर्भ भग्गी देश के मृगवन वाटिका में *गृहपति नकुलपिता* का है. चवथा संदर्भ कपिलवस्तु के अनिरोद्दान में *महानाम* का भी है. तथागत द्वारा *महारोगी सप्रबुध्द* को दीक्षीत करने का भी संदर्भ है. *तक्षशिला विद्यापीठ* का स्थापना - समृद्धी कालखंड संदर्भ इ. पु. ६०० - ५०० रहा है. बुध्द का कालखंड भी वही है. अत: जापान / चायना / तिब्बत देश के मान्यवर *"बुध्द को Medicine Buddha"* मानते है, उसकी पुष्टी होती है. अर्थात बुध्द ये *"भैषज्यगुरु / बैद्दनाथ"* है / *ना कि* कपोलकल्पित / दंतकथा नायक *"धनवंतरी"* चिकित्सा देवता है. ना ही *आयुर्वेद* का उगम किसी कपोलकल्पित/ दंतकथा *"समुद्र मंथन"* से हुआ है. *"विष्णु वा वेद"* से भी आयुर्वेद को जोडना उचित नहीं है.

          *आचार्य जीवक* का कालखंड इ. पु. ५ वी शती है. जीवक ये *सम्राट बिंंबीसार के राजवैद* रहे तथा *भगवान बुद्ध के भी निजी चिकित्सक* रहे थे. बुध्द ने स्वयं को मार्गदर्शक माना. *"देव - आत्मा"* इनके अस्तित्व को नकारा है. *"जीवक ये ना ही केवल रोग चिकित्सक (Physician) ही रहे थे, बल्की वे शल्य चिकित्सक (Surgeon) भी थे."* दुसरे आयुर्वेद नायक *आचार्य वाग्भट* इनका कालखंड इ. पु. ५ वी शती बताया जाता है. उन्होंने *"अष्टांग हृदय / अष्टांग संग्रह"* ग्रंथ की रचना की है. उनके बाद और भी वाग्भट हुये है. बारावी शती के वाग्भट ने *"नेमिनिर्वाण"* महाकाव्य की रचना की है. *"आचार्य चरक"* का कालखंड इ. पु. १५० - २०० बताया गया है. आचार्य चरक ये कुषाण काल में, *सम्राट कनिष्क के राजवैद्द"* भी रहे थे. उन्होंने *"चरक संहिता"* ग्रंथ की रचना की. कुछ विद्वान आचार्य चरक को *"आयुर्वेद का जनक"* मानते है. वह बिलकुल गलत है. क्यौ कि, वह कालखंड बयाण करता है. बडा विवाद का विषय है *आचार्य सुश्रुत* जो *"शल्य चिकित्सा के जनक"* माने जाते है. उनका कालखंड इ. पु. ७०० - ६०० बताया गया है. बडा विवाद का विषय यह कि, *"तक्षशिला विद्यापीठ** का निर्माण इ. पु. षटी शती में हुआ. और आयुर्वेद में पहिला स्थान / जन्म भी, ये  *"रोग चिकित्सा"* (Physician) रहा है. बाद में *"शल्य चिकित्सा"* (Surgery) का उदय हुआ है. अत: *"आचार्य सुश्रुत"* का कालखंड यह बडा ही विवादित दिखाई देता है. और *आचार्य चरक* तो इ. पु. पहिली शती में रहे है. यह सत्य है कि, *"जीवक / वाग्भट / चरक / सुश्रुत"* यह सभी आचार्य बौध्द थे. अत: इस विवाद पर संशोधन होना बहुत जरुरी है.

          जय भीम ! नमो बुध्दाय !!!

--------------------------------------------

▪️ *डॉ मिलिन्द जीवने 'शाक्य'*

       नागपुर दिनांक २६ अक्तुबर २०२५